Thỏa thuận giảm thuế Mỹ Trung: Bức tranh tổng quan và lý do xuất hiện
Thỏa thuận giảm thuế Mỹ Trung là một cơ chế trong đó hai nước nhất trí hạ thuế với danh mục hàng hóa không nhạy cảm trị giá tương đương, nhằm giảm căng thẳng thương mại, phân tách dòng hàng chiến lược và phi chiến lược, đồng thời mở rộng thương mại đối với nhóm hàng tiêu dùng và nông sản ít nhạy cảm hơn.
Điểm then chốt là cơ chế Board of Trade với khuôn khổ “30 tỉ đổi 30 tỉ USD”, nơi Mỹ và Trung Quốc cùng xem xét hai danh mục nhập khẩu trị giá tương đương và áp dụng mức thuế thấp hơn trên cơ sở có đi có lại, phù hợp quy định mỗi bên. Đây không phải sự quay lại của tự do hóa thương mại rộng, mà là cách họ chia thương mại thành hai nhóm: tiếp tục siết chặt lĩnh vực kinh tế, công nghệ, an ninh; song song mở kênh giảm thuế cho hàng tiêu dùng, nông sản, hàng kém nhạy cảm. Việc hai bên cũng gia hạn “ngừng bắn” thương mại thêm hai tháng tới ngày 10/1 để đánh giá thỏa thuận hiện tại cho thấy họ muốn thử nghiệm lộ trình này trước khi đi xa hơn.
Danh mục giảm thuế: Ngô Mỹ, mỹ phẩm, đồ gia dụng và đồ chơi Trung Quốc
Trọng tâm của thỏa thuận lần này là hàng hóa không nhạy cảm, và danh mục cụ thể nói nhiều về ưu tiên của mỗi bên. Về phía Trung Quốc, nước này tuyên bố sẽ cắt giảm thuế với nhiều mặt hàng nông sản Mỹ như ngô, lúa mì, lúa miến, thịt, sản phẩm sữa, dầu thực vật và bột thực vật. Bắc Kinh đồng thời tìm cách giảm thuế đối với cá, hải sản, gỗ và sản phẩm gỗ, mỹ phẩm và thiết bị y tế của Mỹ. Đây là bước mở rộng tiếp cận thị trường cho khoảng một phần đáng kể hàng xuất khẩu Mỹ sang Trung Quốc mà phía Mỹ mô tả là “mở ra cơ hội tiếp cận thị trường tốt hơn” cho khoảng 30% hàng xuất khẩu của họ.
Ngược lại, Mỹ giảm thuế cho nhóm hàng tiêu dùng Trung Quốc, chủ yếu là thiết bị gia dụng nhỏ và hàng tiêu dùng phổ thông. Danh sách bao gồm máy pha cà phê, máy nướng bánh mì, bát đĩa, chăn ga, cùng nhiều đồ gia dụng bằng nhựa và dệt may. Đồ chơi, pháo hoa, hoa giả, đèn trang trí cây thông Noel, các đồ trang trí ngày lễ và ghế ngồi ô tô cho trẻ em cũng nằm trong diện được hạ thuế. Ở cấp mã thuế chi tiết, Mỹ công bố 77 dòng thuế, tập trung vào hàng tiêu dùng, đồ gia dụng, đồ chơi, thiết bị điện gia dụng và một số thiết bị thể thao, giải trí.
Hàng xuất khẩu Việt Nam: Ai bị cạnh tranh, ai ít bị ảnh hưởng?
Điểm tích cực đầu tiên là các nhóm hàng xuất khẩu Việt Nam truyền thống vào Mỹ như dệt may, da giày, gỗ và sản phẩm gỗ/nội thất, nông sản, lâm sản và thủy sản hiện không phải trọng tâm giai đoạn đầu của cơ chế Board of Trade. Nói cách khác, “sân chơi” chính của những ngành chủ lực này tại Mỹ chưa bị xáo trộn trực tiếp bởi thỏa thuận giảm thuế Mỹ Trung. Đây là khoảng thở cần thiết để doanh nghiệp Việt tiếp tục củng cố vị thế, tăng chất lượng và độ tin cậy trước khi có thể xuất hiện các vòng đàm phán mới bao trùm hơn.
Tuy vậy, sẽ là ảo tưởng nếu cho rằng hàng xuất khẩu Việt Nam đứng ngoài cuộc. Danh sách 77 dòng thuế của Mỹ trùng lặp với không ít nhóm hàng mà Việt Nam có năng lực xuất khẩu: đồ gia dụng, dụng cụ nhà bếp, sản phẩm nhựa, đồ chơi, đồ nội thất trẻ em, hàng thể thao, sản phẩm trang trí, một số thiết bị điện gia dụng và hàng tiêu dùng. Khi Mỹ giảm thuế cho hàng Trung Quốc trong các nhóm này, chênh lệch thuế giữa hàng Việt và hàng Trung Quốc tại thị trường Mỹ sẽ thay đổi, từ đó bào mòn lợi thế cạnh tranh mà doanh nghiệp Việt đang có. Vấn đề không phải là “có ảnh hưởng hay không”, mà là mức độ và tốc độ mất lợi thế nếu doanh nghiệp không kịp thích ứng.
Cạnh tranh thị trường Mỹ: Nguy cơ mất thị phần và xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng
Trước khi có thỏa thuận giảm thuế Mỹ Trung, nhiều doanh nghiệp Mỹ đa dạng hóa nguồn cung khỏi Trung Quốc, chuyển đơn hàng sang Việt Nam để tránh thuế cao. Cơ chế Board of Trade nay làm một phần động lực đó chậm lại: khi thuế hàng tiêu dùng Trung Quốc giảm, việc quay lại chuỗi cung ứng cũ trở nên hấp dẫn hơn cho những mặt hàng mà Trung Quốc có lợi thế quy mô. Điều này đồng nghĩa, trong một số phân khúc, cuộc chơi không còn là “Trung Quốc mất – Việt Nam được”, mà là cuộc đua song song, nơi hàng Việt phải cạnh tranh trực diện với hàng Trung Quốc ngay trên cùng mặt bằng thuế.
Ở chiều dài hạn, cơ chế này còn tác động đến xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng. Khi Mỹ tạo thuận lợi thương mại trong một số lĩnh vực, đặc biệt là hàng tiêu dùng, tốc độ đa dạng hóa nguồn cung từ Trung Quốc sang các nước khác cho chính các nhóm hàng đó có thể chậm lại. Nói thẳng, một phần cơ hội “ăn theo” căng thẳng thương mại Mỹ – Trung mà Việt Nam từng hưởng sẽ không còn dễ dàng. Câu hỏi cho doanh nghiệp Việt không phải là than phiền về điều kiện mới, mà là họ sẽ tái định vị chuỗi giá trị của mình như thế nào khi lợi thế thuế suất nhường chỗ cho cạnh tranh về chất lượng, giao hàng và khả năng tuân thủ tiêu chuẩn.
Chiến lược cho doanh nghiệp Việt: Không chờ đợi, phải chủ động đi trước
Thỏa thuận giảm thuế Mỹ Trung không chốt lại bức tranh, mà mở ra một tiến trình đàm phán liên tục. Hai bên thống nhất gia hạn ngừng bắn thương mại để có “môi trường chính sách tương đối ổn định và dễ dự đoán” cho hợp tác doanh nghiệp và tiếp tục thảo luận. Họ cũng sẽ thường xuyên tổ chức đàm phán về cơ hội, rào cản đầu tư, tăng minh bạch, và lập một nhóm làm việc về nông nghiệp trực thuộc hội đồng thương mại, họp lần đầu trước cuối năm để bàn tiếp cận thị trường hai chiều và quy định. Nghĩa là danh mục hàng được giảm thuế có thể mở rộng, thu hẹp hoặc điều chỉnh theo diễn biến kinh tế và chính trị.
Trong bối cảnh này, doanh nghiệp Việt không thể đứng ngoài. Cần theo sát thông tin về Board of Trade mechanism, đặc biệt các đợt cập nhật danh mục sản phẩm, để điều chỉnh chiến lược sản xuất và xuất khẩu. Các ngành đang bị cạnh tranh trực tiếp – như đồ gia dụng, sản phẩm nhựa, đồ chơi, hàng trang trí, thiết bị điện gia dụng – phải coi lại cấu trúc chi phí, nâng chất lượng và thêm giá trị thiết kế, thay vì chỉ dựa vào chênh lệch thuế. Kết luận không vui nhưng cần chấp nhận là: thỏa thuận giảm thuế Mỹ Trung sẽ làm cạnh tranh thị trường Mỹ khốc liệt hơn, nhưng nếu biết dịch chuyển lên phân khúc cao hơn và bám sát chính sách, hàng xuất khẩu Việt Nam vẫn có thể biến thách thức thành cơ hội.
