Thỏa thuận thương mại Mỹ Trung: bước ngoặt quanh các hàng hóa không nhạy cảm
Thỏa thuận thương mại Mỹ Trung về hàng hóa không nhạy cảm là một khuôn khổ hợp tác mới, trong đó hai bên thống nhất loại trừ một số nhóm hàng thiết yếu khỏi các tranh chấp thương mại và biện pháp áp thuế trong tương lai, nhằm đảm bảo dòng chảy ổn định cho nông sản, thiết bị y tế và hàng tiêu dùng, đồng thời giữ nguyên các rào cản với các công nghệ nhạy cảm liên quan đến an ninh quốc gia. Điểm đáng nói của thỏa thuận này không phải là “hòa bình thương mại” toàn diện, mà là một vùng an toàn có tính chọn lọc. Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer khẳng định Mỹ và Trung Quốc đã đạt được thỏa thuận về một số hàng hóa không nhạy cảm, trong khi toàn bộ các biện pháp kiểm soát xuất khẩu liên quan đến an ninh quốc gia bị loại khỏi phạm vi đàm phán. Nói cách khác, Washington muốn vừa giảm áp lực cho nông dân và doanh nghiệp, vừa giữ chặt “báu vật công nghệ” như các loại chip tiên tiến. Thông tin về thỏa thuận được công bố sau các cuộc tham vấn kinh tế – thương mại diễn ra tại New York và Washington từ ngày 20–23/9, đóng góp kết quả cho hội đàm giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình tại Nhà Trắng. Điều đó cho thấy thỏa thuận về hàng hóa không nhạy cảm là sản phẩm của một chiến lược kiểm soát căng thẳng, chứ không phải xoay trục toàn diện trong quan hệ song phương.
Khuôn khổ giảm thuế đối ứng "30 tỷ đổi 30 tỷ": cơ chế được thiết kế để có thể mở rộng
Phần hấp dẫn nhất của thỏa thuận thương mại Mỹ Trung nằm ở cơ chế giảm thuế đối ứng "30 tỷ USD đổi 30 tỷ USD" – một cấu trúc rõ ràng, dễ nhân rộng và mang tính tín hiệu mạnh mẽ cho các bên liên quan. Dù các nguồn không nêu chi tiết bằng đồng nội tệ, điểm cốt lõi là mỗi bên sẽ dành một gói hàng hóa với giá trị tương đương để được hưởng ưu đãi thuế quan. Theo mô tả của Bộ Thương mại Trung Quốc, hai nước đã đạt đồng thuận về việc giảm thuế đối ứng đối với lượng hàng hóa trị giá khoảng 30 tỷ USD của mỗi bên, trong đó khoảng 90% số sản phẩm sẽ được đưa về mức thuế suất tối huệ quốc (MFN). Đây là một câu trích dẫn có sức nặng, vì lần đầu tiên cơ chế “có đi có lại” được lượng hóa cụ thể và gắn với tiêu chuẩn MFN vốn là nền tảng của hệ thống thương mại đa phương. Cơ chế này chỉ được triển khai sau khi cả hai bên hoàn tất các thủ tục pháp lý trong nước, cho thấy thỏa thuận mới dừng ở mức khung chính sách, chưa phải cam kết đã ràng buộc. Điểm tích cực là khung "30 đổi 30" tạo không gian mở cho các vòng đàm phán thương mại tiếp theo: nếu mô hình vận hành ổn định, Mỹ và Trung Quốc hoàn toàn có thể mở rộng danh mục hàng hóa hoặc nâng giá trị gói giảm thuế, thay vì phải thương lượng lại từ đầu.
Hàng hóa không nhạy cảm: nông sản, thiết bị y tế và than Mỹ trong đường biên an toàn
Trong thỏa thuận thương mại Mỹ Trung lần này, khái niệm hàng hóa không nhạy cảm không phải là nhãn dán chung chung, mà gắn với lợi ích rõ ràng của từng bên. Jamieson Greer cho biết Mỹ sẽ xuất khẩu sang Trung Quốc một số sản phẩm nông nghiệp và thiết bị y tế, trong khi Washington sẽ nhập khẩu hàng tiêu dùng và các sản phẩm được coi là không nhạy cảm từ Trung Quốc. Từ góc nhìn chính trị nội bộ, đây là cách chính quyền Mỹ giải tỏa áp lực cho nông dân và nhà sản xuất thiết bị y tế mà không phải nhượng bộ trên mặt trận công nghệ. Ở phía Bắc Kinh, danh mục hàng hóa không nhạy cảm còn chứa một ưu tiên khác: nhập khẩu than từ Mỹ. Hai bên nhất trí đưa thuế nhập khẩu than của Trung Quốc từ Mỹ vào khuôn khổ giảm thuế đối ứng, tạo điều kiện để Trung Quốc tiếp tục mua than Mỹ trong các năm 2027 và 2028. Các nguồn Trung Quốc còn cho biết nước này đồng ý mua ít nhất 20 triệu tấn than Mỹ trong hai năm, một con số đủ lớn để bảo đảm lợi ích cho ngành khai thác và xuất khẩu của Mỹ. Điều đáng lưu ý là danh mục này được thiết kế nhằm tránh động chạm tới các lĩnh vực liên quan trực tiếp tới an ninh quốc gia. Greer nhấn mạnh toàn bộ biện pháp kiểm soát xuất khẩu với công nghệ tiên tiến – đặc biệt là chip phục vụ trí tuệ nhân tạo – không nằm trong phạm vi đàm phán, được ông gọi là “báu vật công nghệ của Mỹ”. Đây là đường biên chính trị: hàng hóa không nhạy cảm được mở đường, còn công nghệ chiến lược vẫn được khóa chặt.
Các hội đồng và nhóm công tác: kiến trúc thể chế cho hợp tác có kiểm soát
Một điểm thường bị bỏ qua khi nói về đàm phán thương mại là kiến trúc thể chế đứng sau các tuyên bố chính trị. Từ tháng 5, sau cuộc gặp giữa Donald Trump và Tập Cận Bình tại Bắc Kinh, hai bên đã thành lập Hội đồng Thương mại và Hội đồng Đầu tư Mỹ – Trung để quản lý trao đổi sản phẩm không nhạy cảm và tạo diễn đàn “chính phủ với chính phủ” về đầu tư. Vòng tham vấn kinh tế – thương mại lần thứ 8 đã củng cố thêm cấu trúc này với việc nhất trí thành lập Hội đồng Thương mại Trung – Mỹ trong khuôn khổ tham vấn song phương. Hội đồng Thương mại được giao nhiệm vụ thảo luận khuôn khổ giảm thuế đối ứng "30 tỷ đổi 30 tỷ" và giám sát thực hiện, trong khi Hội đồng Đầu tư sẽ tăng cường trao đổi về cơ hội, trở ngại đầu tư giữa hai nền kinh tế. Đồng thời, một Nhóm công tác về nông nghiệp được thành lập, dự kiến họp phiên đầu tiên trước cuối năm 2026, phản ánh ưu tiên rõ ràng mà ông Trump từng nêu là mở thêm cơ hội tiếp cận thị trường cho nông dân và chủ trang trại Mỹ. Việc thiết lập các cơ chế này cho thấy cả Washington lẫn Bắc Kinh đều lựa chọn tiếp cận “thương mại được kiểm soát”: tạo đường ray ổn định cho các lĩnh vực ít nhạy cảm, trong khi giữ quyền dùng công cụ thuế quan và hạn chế xuất khẩu ở những mảng chiến lược. Sự gia hạn thỏa thuận đình chiến thương mại đến ngày 10/1/2027 và Thỏa thuận chung Kuala Lumpur càng củng cố nhận định rằng hai bên muốn đóng khung bất đồng thay vì để xung đột leo thang ngoài ý muốn.
Vì sao thỏa thuận này quan trọng và điều gì sẽ đến tiếp theo?
Về bản chất, thỏa thuận thương mại Mỹ Trung quanh hàng hóa không nhạy cảm là sự thừa nhận rằng hai nền kinh tế vừa cạnh tranh gay gắt, vừa buộc phải hợp tác có chọn lọc. Nó không giải quyết cuộc đối đầu công nghệ, nhưng giảm rủi ro đứt gãy trong những lĩnh vực gắn trực tiếp với đời sống – nông sản, hàng tiêu dùng, thiết bị y tế, than. Các doanh nghiệp có thể kỳ vọng vào một mức độ ổn định cao hơn khi những nhóm hàng được đưa ra khỏi vùng chiến tranh thuế quan. Tuy nhiên, đây mới chỉ là khởi điểm. Jamieson Greer cho biết chính quyền Mỹ sẽ công bố chi tiết đàm phán vào ngày 28/9, làm rõ danh mục mặt hàng, mức thuế và thời điểm hiệu lực của các điều khoản mới. Ở phía Trung Quốc, Bộ Thương mại đã công bố kết quả vòng tham vấn lần thứ 8, nhưng việc triển khai cơ chế giảm thuế đối ứng vẫn phụ thuộc vào quy trình pháp lý nội bộ. Điểm mấu chốt trong thời gian tới là cả hai bên có biến khuôn khổ "30 đổi 30" thành nền tảng cho hợp tác lâu dài hay không. Nếu danh mục hàng hóa không nhạy cảm được mở rộng, Hội đồng Thương mại và Nhóm công tác nông nghiệp hoạt động hiệu quả, thỏa thuận này có thể trở thành tấm “van an toàn” cho hệ thống quan hệ song phương vốn đầy bất định. Ngược lại, nếu căng thẳng công nghệ và an ninh leo thang, khuôn khổ ưu đãi thuế quan vẫn có nguy cơ bị gác lại – cho thấy ranh giới mong manh giữa hợp tác và đối đầu trong thời kỳ cạnh tranh nước lớn.
