Được hỏi ý kiến không có nghĩa là phải hiến
Lấy ý kiến trẻ em về hiến tạng là hoạt động tham vấn chính sách nhằm giúp trẻ từ đủ 7 đến dưới 18 tuổi được lắng nghe và hiểu vấn đề có thể ảnh hưởng đến mình, chứ không phải vận động các em đăng ký hiến. Sự phân biệt này cần được nói rõ ngay từ đầu, bởi cách diễn đạt thiếu minh bạch dễ khiến gia đình hiểu rằng trẻ đã được trao quyền quyết định hiến tạng. Việc tham vấn đang thu hút chú ý trong quá trình xây dựng dự thảo luật hiến tạng. Bộ Y tế khẳng định lấy ý kiến trẻ là tham vấn chính sách theo Luật Trẻ em; mục tiêu là tôn trọng quyền và ý chí của các em, không kêu gọi hiến tặng. Đây là một điểm tiến bộ, nhưng chỉ có ý nghĩa nếu trẻ được giải thích phù hợp với độ tuổi và không bị đặt vào tình huống phải trả lời theo mong muốn của người lớn.
Quyền trẻ em bao gồm quyền được tham gia vào vấn đề liên quan đến mình, nhưng tham vấn không đồng nghĩa với việc trẻ tự quyết định hiến tạng. Việc lấy ý kiến cần được thông báo trước cho cha mẹ hoặc người giám hộ; trẻ nên có cơ hội trao đổi, tham khảo và nhận hướng dẫn từ gia đình trước khi bày tỏ quan điểm. Làm như vậy vừa bảo vệ quyền tham gia, vừa tránh biến một cuộc khảo sát thành áp lực tâm lý.
Hai trường hợp hiến khác nhau về bản chất
Điều phụ huynh cần nắm chắc là dự thảo phân biệt hiến mô tái sinh khi còn sống với hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời. Đây không phải hai cách gọi cho cùng một việc: điều kiện y khoa, nguy cơ và cơ chế bảo vệ khác nhau. Trộn lẫn chúng dễ tạo ra nỗi lo rằng trẻ đang sống có thể bị lấy cơ quan lành để ghép cho người khác.
Với người hiến còn sống, dự thảo chỉ đề cập mô tái sinh, chẳng hạn tế bào gốc tạo máu, trong một số trường hợp điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Đề xuất này không đồng nghĩa với việc cho phép lấy thận, gan hoặc cơ quan lành của trẻ đang sống. Việc cân nhắc phải dựa trên đánh giá sức khỏe, điều kiện pháp lý và bảo đảm trẻ tự nguyện, không bị ép buộc.
Với hiến sau khi qua đời, dự thảo đặt điều kiện phải có xác định chết não hoặc chết tuần hoàn của hội đồng chuyên môn độc lập; trẻ đã đăng ký hoặc thể hiện nguyện vọng hiến trước khi qua đời và có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Hai nhánh quy định cần được giải thích riêng rẽ, không dùng cụm “trẻ em hiến tạng” như thể mọi trường hợp đều giống nhau.
Vì sao dự thảo được đặt ra, và điều kiện bảo vệ trẻ là gì?
Lý do xem xét sửa luật xuất phát từ nhu cầu điều trị chưa được đáp ứng: sau gần 20 năm thi hành luật năm 2006, nhiều người bệnh, kể cả trẻ em, phải chờ lâu để có mô, tạng phù hợp; nguồn hiến từ người trưởng thành đôi khi không đáp ứng được kích thước hoặc đặc điểm giải phẫu cần thiết. Luật hiện hành chỉ cho người từ 18 tuổi đăng ký hiến tạng, góp phần làm thiếu nguồn phù hợp cho bệnh nhi.
Dự thảo gồm 7 chương, 39 điều, hướng tới mở rộng nguồn hiến, tăng cơ hội ghép, bảo vệ người hiến và ngăn chặn mua bán mô, bộ phận cơ thể. Theo đề xuất, người dưới 18 tuổi chỉ được đăng ký hiến khi có văn bản đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và có thể đổi hoặc hủy đăng ký bất cứ lúc nào. Những điều kiện đó là hàng rào cần thiết, nhưng văn bản thôi chưa đủ: tư vấn độc lập, đánh giá phù hợp với độ tuổi và cơ chế ngăn ép buộc phải được thực hiện nghiêm.
Các quy định liên quan đến trẻ cần được trình bày bằng ngôn ngữ dễ hiểu, minh bạch về rủi ro và giới hạn; sự đồng ý của người lớn không thể thay thế việc lắng nghe trẻ. Bộ Y tế khẳng định an toàn, quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ phải được đặt lên hàng đầu. Đây không nên là lời cam kết chung chung mà là tiêu chuẩn để đánh giá từng bước triển khai.
Cha mẹ nên làm gì khi trẻ được tham vấn?
Phụ huynh nên hỏi rõ ai tổ chức tham vấn, trẻ sẽ được giải thích những gì và ý kiến được sử dụng ra sao. Hãy để con đặt câu hỏi, nói thật suy nghĩ của mình và được quyền chưa trả lời nếu chưa hiểu hoặc chưa sẵn sàng. Người lớn cần tránh khen thưởng, gây áp lực hay gợi ý câu trả lời; sự tự nguyện của trẻ không thể được bảo đảm nếu em cảm thấy phải làm hài lòng gia đình.
Đồng thời, cần phân biệt việc trẻ được hỏi ý kiến với việc trẻ đủ điều kiện hiến. Một cuộc tham vấn không phải giấy đăng ký, không chứng minh trẻ đủ điều kiện y khoa và cũng không có nghĩa cơ quan chức năng sẽ lấy mô hay bộ phận cơ thể. Dự thảo đang tiếp tục được tiếp thu ý kiến của đại biểu Quốc hội và nhân dân để chỉnh lý, hoàn thiện trước khi trình Quốc hội xem xét thông qua.
Kết luận, tham vấn trẻ có thể giúp chính sách tôn trọng quyền trẻ em hơn, nhưng chỉ khi được tiến hành thận trọng, có gia đình đồng hành và đặt sự tự nguyện lên trước mục tiêu mở rộng nguồn hiến. Cha mẹ không cần hoảng sợ trước việc con được hỏi; điều cần thiết là yêu cầu thông tin rõ ràng và nhớ rằng lắng nghe trẻ không đồng nghĩa với cho phép hiến.
