Sách giáo khoa miễn phí: Định nghĩa đúng để khỏi kỳ vọng sai
Chính sách sách giáo khoa miễn phí là việc Nhà nước dùng ngân sách mua một bộ sách giáo khoa chính khóa, thống nhất trên phạm vi cả nước, đưa vào thư viện trường học để học sinh mượn sử dụng trong năm học rồi hoàn trả, tiến tới cung cấp hoàn toàn miễn phí cho tất cả học sinh phổ thông theo lộ trình đã được đề xuất. Đây là bước thay đổi lớn, chấm dứt cảnh mỗi địa phương, mỗi trường chọn một bộ khác nhau, vừa tốn kém vừa gây áp lực chọn lựa cho phụ huynh. Tuy nhiên, nếu coi đây là “miễn phí mọi loại sách” thì phụ huynh sẽ thất vọng. Dự thảo nghị quyết chỉ nhấn mạnh đến một bộ sách giáo khoa giáo dục phổ thông thống nhất trên toàn quốc từ năm học 2026-2027, kèm lộ trình cung cấp miễn phí hoàn thành vào năm 2030. Phần còn lại của chi phí tựu trường vẫn phụ thuộc vào cách mỗi gia đình lựa chọn chương trình và học liệu cho con.
Một bộ sách thống nhất từ năm học 2026-2027: Ít lựa chọn hơn, nhưng dễ thở hơn?
Đề xuất sử dụng một bộ sách giáo khoa giáo dục phổ thông thống nhất trên toàn quốc từ năm học 2026-2027 là bước “quay đầu” đáng chú ý sau vài năm đa dạng hóa sách. Theo tờ trình, lý do rất rõ: nhiều bộ sách khiến hệ thống thiếu đồng bộ, xã hội mệt mỏi với việc chọn lựa, và ngân sách bị đội lên vì mỗi nơi một kiểu. Từ góc nhìn phụ huynh, một bộ sách thống nhất là tin tốt: không phải chạy vạy dò xem trường con mình dùng bộ nào, bớt lo chuyện đổi sách giữa các cấp, các địa phương. Tuy vậy, khi mọi thứ được Nhà nước “bao trọn” đến năm 2030, phụ huynh cũng mất đi cơ hội so sánh, phản biện chất lượng giữa các bộ sách khác nhau. Câu hỏi quan trọng không phải là “một hay nhiều bộ sách”, mà là “cơ chế nào để bảo đảm bộ sách thống nhất ấy thực sự tốt và được cập nhật liên tục”.
Nghệ An và nhóm 216.697 học sinh được miễn phí: thông điệp về ưu tiên nguồn lực
Trong khi Chính phủ nói về lộ trình toàn quốc, một số địa phương đã bắt đầu cụ thể hóa. Tại Nghệ An, Sở Giáo dục và Đào tạo xây dựng 3 phương án hỗ trợ, cuối cùng chọn phương án chỉ miễn phí sách giáo khoa cho học sinh thuộc diện ưu tiên, chính sách và vùng khó khăn trong năm học 2026-2027. Theo báo cáo, sẽ có 216.697 học sinh từ lớp 1 đến lớp 12 ở địa bàn biên giới, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn, cùng học sinh gia đình chính sách, mồ côi, khuyết tật, hộ nghèo, cận nghèo và gia đình có hoàn cảnh khó khăn được miễn phí sách giáo khoa. Quyết định này cho thấy một thực tế: ngân sách không vô hạn, nên phải ưu tiên nhóm dễ bỏ học nhất. Về dài hạn, phụ huynh ở khu vực “ít khó khăn hơn” cần chuẩn bị tâm thế rằng sách giáo khoa miễn phí có thể đến muộn hơn, hoặc đi kèm điều kiện nhất định, chứ không phải tức thì cho tất cả.
Vì sao phụ huynh vẫn phải bỏ khoảng 200.000 đồng mua sách tiếng Anh?
Thắc mắc phổ biến vài năm gần đây là: “Đã nói sách giáo khoa miễn phí, sao tôi vẫn phải đóng khoảng 200.000 đồng cho sách tiếng Anh?” Câu trả lời nằm ở ranh giới giữa sách giáo khoa chính khóa và tài liệu học tập bổ sung. Theo Nghị định, sách được miễn phí là sách giáo khoa nằm trong danh mục do Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt, được Nhà nước mua cho thư viện để học sinh mượn. Việc được miễn phí bộ sách này không đồng nghĩa mọi loại sách dùng trong nhà trường đều do ngân sách chi trả. Ở nhiều trường, ngoài sách giáo khoa tiếng Anh chính thức, còn có chương trình tăng cường, liên kết, hoặc dùng học liệu của các nhà xuất bản quốc tế. Những tài liệu đó – gồm sách học, sách bài tập, học liệu thực hành, tài khoản học trực tuyến – thường “đi kèm” khoản thu khoảng 200.000 đồng. Đây là lựa chọn tự nguyện: phụ huynh đăng ký cho con tham gia sẽ phải tự chi trả, không thể trông đợi vào chính sách sách giáo khoa miễn phí.
Phụ huynh cần làm gì ngay: phân biệt rõ miễn phí và không miễn phí
Vấn đề không phải là chính sách thiếu nhân văn, mà là phụ huynh đang thiếu thông tin chi tiết để kiểm soát chi phí tựu trường. Trước mắt, mỗi gia đình nên chủ động hỏi trường ba nhóm nội dung: (1) Những sách nào thuộc danh mục sách giáo khoa miễn phí do Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt; (2) Những tài liệu nào là học liệu bổ sung, tăng cường (đặc biệt với sách tiếng Anh học sinh), mức thu tương ứng, có bắt buộc hay không; (3) Lộ trình cụ thể tại địa phương: bao giờ con mình được mượn miễn phí trọn bộ sách giáo khoa. Quan trọng hơn, phụ huynh cần dám đặt câu hỏi về hiệu quả thực của các chương trình tăng cường trước khi chi thêm tiền cho học liệu. Sách giáo khoa miễn phí là nền tảng, nhưng quyền lựa chọn cách học và mức chi vẫn thuộc về gia đình. Hiểu ranh giới giữa miễn phí và không miễn phí là bước đầu để nói chuyện công bằng trong giáo dục một cách tỉnh táo, thay vì mong chờ mọi thứ đều do Nhà nước chi trả.
