Lớp học 0 đồng là gì và vì sao lại quan trọng với giáo dục nông thôn?
Lớp học 0 đồng ở vùng sâu là những lớp học miễn phí vùng sâu do cộng đồng, hội khuyến học hoặc các tổ chức tôn giáo tổ chức, nhằm giúp học sinh vùng xa, con em hộ nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số có thể tiếp cận giáo dục liên tục, đặc biệt vào kỳ nghỉ hoặc giai đoạn dễ bỏ học, qua đó giảm khoảng cách về cơ hội học tập so với học sinh ở khu vực thuận lợi hơn. Trong bức tranh giáo dục nông thôn, các lớp học này không phải là “phụ kiện”, mà là phao cứu sinh. Khi đường sá cách trở, gia đình thiếu thốn, trường lớp còn nhiều hạn chế, việc có nơi học miễn phí, có người kèm cặp, có cộng đồng đứng sau là yếu tố quyết định để một đứa trẻ tiếp tục đến trường hay lặng lẽ nghỉ học. Đây không chỉ là giải pháp tình thế, mà đang trở thành một mô hình khuyến học cộng đồng mới – linh hoạt, sát thực và có tính chịu trách nhiệm cao.
Khuyến học cộng đồng: Từ học bổng đến mái nhà cho học sinh vùng xa
Nếu muốn hiểu khuyến học cộng đồng là gì, hãy nhìn vào câu chuyện ở xã Đinh Trang Thượng – một xã vùng xa, nơi hơn 60% người dân là đồng bào dân tộc thiểu số và việc duy trì sĩ số luôn là thách thức. Ở đây, Hội Khuyến học không dừng ở những khẩu hiệu mà chọn cách “cầm tay chỉ việc”: xây dựng xã hội học tập, vận động gia đình học tập, dòng họ học tập, cộng đồng học tập như một nhiệm vụ trọng tâm. Chỉ trong một năm, Hội đã vận động và trao gần 300 suất học bổng, phần quà cho học sinh nghèo vượt khó, học sinh dân tộc thiểu số; hơn 400 lượt học sinh có thành tích xuất sắc được biểu dương, khen thưởng. Đây không phải con số đẹp để trưng bày, mà là “dòng máu nuôi” niềm tin đến lớp. Sự đồng hành ấy đã tiếp thêm động lực cho nhiều em học sinh tiếp tục đến trường, thay vì chọn con đường lao động sớm.
Tác động của khuyến học cộng đồng rõ nhất khi soi vào những câu chuyện đời cụ thể. Ka Hoài Uyén, học sinh Trường THCS Tân Thượng, là ví dụ. Dù gia đình thuộc diện đặc biệt khó khăn, sống trong căn nhà xuống cấp, em vẫn giữ được thành tích học tập tốt. Thông qua sự kết nối của Hội Khuyến học tỉnh cùng các nhà hảo tâm và chính quyền địa phương, gia đình em đã được hỗ trợ xây dựng căn nhà tình thương rộng hơn 80 m² với tổng kinh phí hơn 350 triệu đồng. Có mái nhà kiên cố, Ka Hoài Uyén không còn nỗi lo che nắng che mưa và càng quyết tâm theo đuổi việc học. Khi một mái nhà được dựng lên, đó không chỉ là câu chuyện an cư, mà là một tuyên bố mạnh mẽ: học sinh vùng xa xứng đáng với một tương lai học tập dài lâu, không bị chặn lại bởi mái tôn dột hay vách nhà xiêu vẹo.
Giữ chân học sinh vùng xa: Khi mỗi suất học bổng là một lần kéo các em trở lại lớp
Điểm mấu chốt của mọi chương trình khuyến học cộng đồng không phải là số buổi trao quà, mà là số đứa trẻ không bỏ học. Tại Đinh Trang Thượng, khi phát hiện học sinh có nguy cơ nghỉ học, Hội Khuyến học phối hợp với nhà trường, ban nhân dân thôn và các đoàn thể đến từng gia đình, tìm hiểu nguyên nhân, vận động phụ huynh và hỗ trợ sách giáo khoa, đồng phục, xe đạp hoặc học bổng tùy điều kiện thực tế. Cách làm này giúp nhiều học sinh không phải dang dở việc học vì thiếu thốn. Kết quả không khó để nhận ra: tình trạng học sinh bỏ học giữa chừng đã giảm qua từng năm. Đây là minh chứng rõ ràng rằng tiếp cận giáo dục không chỉ phụ thuộc vào trường lớp, mà còn vào cả những “đường gân” bên ngoài hệ thống chính thức – các chuyến vận động, những cuộc đối thoại với phụ huynh, những chiếc xe đạp và bộ sách giáo khoa đúng lúc. Mỗi suất học bổng được trao ở đây là một lần cộng đồng kéo học sinh vùng xa thêm gần với lớp học, thay vì để các em trượt khỏi đường ray giáo dục.
Xây dựng mô hình bền vững: Từ lớp học 0 đồng đến xã hội học tập
Muốn lớp học miễn phí vùng sâu không biến thành phong trào ngắn hạn, câu chuyện phải đi xa hơn vài mùa hè. Ở xã Cư Jút, Hội Khuyến học xem việc xây dựng, phát triển phong trào học tập trong cộng đồng là nền tảng để khuyến học phát huy hiệu quả lâu dài. Hội tổ chức tập huấn triển khai các văn bản của Đảng, Nhà nước về công tác khuyến học, hướng dẫn sử dụng phần mềm đánh giá “Công dân học tập”, “Cộng đồng học tập”, đồng thời trao 270 suất học bổng với tổng kinh phí hơn 70 triệu đồng cho học sinh nghèo vượt khó trong xã. Ở cấp tỉnh, Hội Khuyến học xác định vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số là địa bàn ưu tiên trong các hoạt động khuyến học, khuyến tài; củng cố, phát triển tổ chức Hội đến từng thôn, buôn, tổ dân phố, phối hợp với Hội Cựu giáo chức và các đơn vị liên quan để xây dựng xã hội học tập, nhân rộng mô hình gia đình, dòng họ, cộng đồng học tập. Họ còn vận động xây dựng 35 giếng khoan tại các trường thiếu nước sạch và lắp đặt 60 bộ lọc nước, góp phần tạo điều kiện học tập an toàn hơn cho học sinh vùng khó khăn.
Kết luận: Không thể để cộng đồng gánh một mình, nhưng cũng không thể thiếu cộng đồng
Từ những lớp học 0 đồng đến các chương trình khuyến học cộng đồng ở Đinh Trang Thượng, Cư Jút hay nhiều vùng sâu khác, một thông điệp rõ ràng xuất hiện: khi nhà nước chưa thể phủ kín mọi khoảng trống, cộng đồng đã và đang chủ động đứng vào chỗ thiếu. Từ việc trao gần 300 suất học bổng, phần quà cho học sinh nghèo vượt khó, học sinh dân tộc thiểu số đến 270 suất học bổng ở Cư Jút, từ mái nhà tình thương hơn 80 m² cho Ka Hoài Uyén đến những giếng khoan và bộ lọc nước mới, tất cả cho thấy một mô hình giáo dục nông thôn tự thân vận động, giàu tính chia sẻ. Tuy vậy, không thể trông chờ cộng đồng làm thay toàn bộ hệ thống. Điều cần làm là biến những mô hình tự phát nhưng hiệu quả này thành phần nối dài của chính sách, nơi lớp học miễn phí vùng sâu, quỹ khuyến học, cựu giáo chức, chính quyền và trường học cùng ngồi chung một bàn. Khi đó, tiếp cận giáo dục của trẻ em vùng xa sẽ không còn là phép màu hiếm hoi, mà là một quyền được đảm bảo bằng cả luật pháp lẫn tình người.
