Khi viện pháp y tâm thần phải đi tìm 1.300 bệnh nhân của chính mình
Việc Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa phát thông báo lần hai kêu gọi hơn 1.300 bệnh nhân quay lại nhận tiền thuốc bị tính chênh lệch là dấu hiệu cho thấy một lỗ hổng nghiêm trọng trong quản lý cơ sở y tế, nơi đáng lẽ phải tuân thủ chuẩn mực pháp lý và đạo đức cao nhất. Đây không chỉ là câu chuyện hoàn trả tài chính, mà là chỉ dấu về mức độ mong manh của cơ chế giám sát khi ngay cả nhóm bệnh nhân dễ tổn thương như người bệnh tâm thần cũng có thể bị thiệt thòi.
Kết quả kiểm tra của Bộ Y tế cho thấy số tiền thuốc đã thu theo hình thức khoán tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa không khớp với chi phí thuốc thực tế sử dụng, xuất hiện chênh lệch tài chính rõ rệt. Trong giai đoạn từ 1/1/2016 đến 31/12/2021, hơn 1.300 bệnh nhân điều trị nội trú dịch vụ bị tính tiền thuốc cao hơn mức dùng thực tế, với tổng số tiền thu thừa là 845 triệu đồng. Có hồ sơ chỉ cao hơn khoảng hơn 1.000 đồng, nhưng cũng có bệnh nhân bị thu lố tới 12 triệu đồng. Câu chuyện quan trọng ở đây không phải là con số, mà là việc sai lệch ấy chỉ được phát hiện sau nhiều năm, và đến nay viện vẫn phải phát thông báo lần hai để mong người bệnh quay lại nhận lại phần quyền lợi của mình.
Tính tiền thuốc chênh lệch: sai sót kỹ thuật hay triệu chứng của một hệ thống có vấn đề?
Nhìn bề ngoài, việc viện pháp y tâm thần hoàn trả 845 triệu đồng tiền thuốc thu thừa có thể được giải thích như “sai sót nghiệp vụ” trong tính toán chi phí. Nhưng nếu đây chỉ là lỗi kỹ thuật, câu hỏi đặt ra là vì sao phải cần đến đợt kiểm tra phòng, chống tham nhũng và tiêu cực của Bộ Y tế mới phát hiện ra, thay vì được phát hiện và điều chỉnh định kỳ ngay trong hệ thống giám sát nội bộ. Một cơ sở chuyên môn đặc thù, được giao nhiệm vụ giám định tình trạng tâm thần liên quan trực tiếp tới trách nhiệm hình sự, mà còn để xảy ra sai lệch kéo dài 6 năm, rõ ràng đang có vấn đề ở tầng quản trị chứ không chỉ ở vài phép tính.
Theo thông báo, danh sách người được hoàn tiền được công khai trên website của viện, và thân nhân phải trực tiếp tới Phòng Tài chính – Kế toán để làm thủ tục nhận lại tiền thừa, hạn chót đến ngày 30/11/2026. Sau mốc này, khoản tiền chưa có người nhận sẽ bị nộp ngân sách nhà nước hoặc xử lý theo quy định tài chính hiện hành. Cách xử lý này tuân thủ quy định, nhưng đặt ra một trăn trở: bao nhiêu gia đình trong số đó đủ thông tin, đủ thời gian và điều kiện để đi đòi lại từng khoản, nhất là với bối cảnh bệnh nhân tâm thần vốn phụ thuộc nhiều vào người chăm sóc? Khi trách nhiệm được đẩy về phía người bệnh và gia đình, câu hỏi về tính chủ động và hiệu quả của cơ chế bảo vệ bệnh nhân tâm thần càng trở nên nhức nhối.
Từ tính thuốc tới sửa bệnh án tâm thần: một mặt tối khác của quyền lực chuyên môn
Song song với câu chuyện tính tiền thuốc chênh lệch, phiên tòa xét xử hàng chục cán bộ của một viện pháp y tâm thần tuyến trung ương vì nhận tiền, sửa bệnh án tâm thần cho tội phạm cho thấy mức độ rủi ro khi quyền lực chuyên môn không được kiểm soát. Hai cựu Viện trưởng Trần Văn Trường và Ngô Văn Vinh, cùng cựu Phó Viện trưởng Dương Văn Lương và nhiều bác sĩ, điều dưỡng, bảo vệ bị truy tố vì các tội danh liên quan đến nhận hối lộ, lợi dụng chức vụ, thậm chí tàng trữ và tổ chức sử dụng ma túy. Ở đây, chức năng giám định vốn quyết định một người có phải chịu trách nhiệm hình sự hay không, lại bị biến thành “dịch vụ” trao đổi bằng tiền và lợi ích.
Cáo trạng cho thấy các bị cáo bị buộc tội cố ý ghi thêm hoặc chỉnh sửa triệu chứng lâm sàng giả như “ảo thanh đàm thoại”, “khí sắc trầm”, “bi quan chán nản” vào bệnh án, để kết luận một số bị can, bị cáo “mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi”. Đổi lại, các đối tượng phạm tội trong những vụ án ma túy, giết người, lừa đảo chấp nhận chi từ hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng để “chạy” kết luận tâm thần, lợi dụng quy định thời gian chữa bệnh bắt buộc được trừ vào án phạt tù. Một phát biểu có thể trích dẫn từ hồ sơ là: “Cáo trạng xác định cựu Viện trưởng Trần Văn Trường đã trực tiếp nhận hối lộ 4,68 tỷ đồng từ hành vi chạy giấy tâm thần”. Khi giám định pháp y tâm thần bị thương mại hóa, cả hệ thống tư pháp bị đe dọa, còn người bệnh thật sự có nhu cầu điều trị lại càng khó được tin tưởng.
Viện trưởng, cán bộ, nhân viên cùng sa lầy: cảnh báo về quản lý cơ sở y tế đặc thù
Theo cáo trạng, vụ án tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương liên quan tới 65 bị cáo, trong đó có hai cựu Viện trưởng Trần Văn Trường và Ngô Văn Vinh, cựu Phó Viện trưởng Dương Văn Lương, vợ cựu Viện trưởng và 45 bị cáo khác là cán bộ, bác sĩ, điều dưỡng, bảo vệ. Điều đáng nói, có 49 người trong số họ là những người từng nắm quyền quyết định đối với bệnh nhân và hồ sơ giám định, nay lại bị đưa ra xét xử với loạt tội danh như nhận hối lộ, lợi dụng chức vụ, làm sai lệch hồ sơ vụ án, cùng các tội ma túy và cờ bạc. Khi cả một tầng nấc quản lý và chuyên môn cùng sa lầy, khó có thể coi đây là “con sâu làm rầu nồi canh”; đây là dấu hiệu một nồi canh đã không còn an toàn.
Vụ việc còn phơi bày sự lẫn lộn giữa quan hệ cá nhân và công vụ: từ chuyện nữ bị cáo Nguyễn Thị Mai Anh hối lộ bằng tiền mặt và tài trợ du lịch để được sinh hoạt tự do trong viện, tới việc can thiệp nhân sự nhằm đưa “người quen” vào các vị trí thuận lợi cho việc tiếp tay“”. Ở phía còn lại, khám xét nơi ở cựu Viện trưởng Trần Văn Trường, cơ quan điều tra thu thùng chứa tiền mặt, nhiều sổ tiết kiệm và giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, trong đó ông phải chịu trách nhiệm về số tiền nhận hối lộ lên tới hơn 8 tỷ đồng, hưởng lợi riêng 6,8 tỷ đồng. Khi “quyền lực trắng” trong y tế được trao mà thiếu kiểm soát chéo, sự tha hóa dễ lan rộng từ phòng bệnh đến phòng giám đốc.
Khoảng trống bảo vệ bệnh nhân tâm thần và điều cần thay đổi
Nhìn từ hai câu chuyện – tính tiền thuốc chênh lệch ở Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa và sửa bệnh án tâm thần ở tuyến trung ương – điểm chung là bệnh nhân tâm thần luôn ở vị thế yếu nhất. Họ ít khả năng tự bảo vệ, ít tiếng nói, trong khi mọi quyết định tài chính và chuyên môn đều do người khác nắm. Khi hệ thống quản lý cơ sở y tế và cơ quan giám sát không đủ chặt, những người dễ tổn thương nhất lại là những người chịu thiệt thòi đầu tiên. Thu thừa rồi trả lại tiền thuốc không thể xóa đi cảm giác bất an, cũng như trừng phạt vài cá nhân không đủ để khôi phục niềm tin vào cơ chế giám định pháp y tâm thần.
Để giảm nguy cơ lặp lại, cần nhìn nhận viện pháp y tâm thần không chỉ là cơ sở y tế, mà còn là mắt xích của hệ thống tư pháp. Điều đó đòi hỏi chuẩn mực minh bạch cao hơn về tài chính, quy trình kiểm tra chéo độc lập đối với mọi kết luận giám định, cơ chế công khai hóa quyền lợi chi trả điều trị cho người bệnh, và trách nhiệm giải trình rõ ràng mỗi khi xảy ra sai phạm. Nếu không cải tổ triệt để cách quản lý, mỗi vụ tính tiền thuốc chênh lệch hay sửa bệnh án tâm thần bị phanh phui chỉ là phần nổi của tảng băng, còn người bệnh tiếp tục là những người trả giá trong im lặng.
