Từ nâng cấp hành chính đến chiến lược tái cấu trúc không gian
Thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương là hai đơn vị đô thị mới được Quốc hội thảo luận thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên, dân số và hệ thống đơn vị hành chính cấp xã hiện hữu, với đồng thuận gần như tuyệt đối từ người dân, và được định vị không chỉ như bước nâng cấp hành chính mà như một chiến lược tái cấu trúc không gian phát triển tạo cực tăng trưởng mới cho vùng Đồng bằng sông Hồng và cả nước. Tiếp tục phiên làm việc sáng 12/8, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại hội trường về việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh, trên nền tảng cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn đã được chuẩn bị kỹ lưỡng. Bộ trưởng Nội vụ Nguyễn Tiến Hải khẳng định mục tiêu không dừng ở chuyển đổi mô hình quản trị đô thị, mà là tái cấu trúc không gian phát triển, hình thành cực tăng trưởng mới, tạo động lực đột phá cho cả vùng và quốc gia. Nói cách khác, câu chuyện không phải “đổi tên tỉnh” mà là thiết kế lại cách vận hành không gian kinh tế – đô thị ở tầm khu vực.
Quảng Ninh: không gian biển – đảo thành đô thị động lực mới
Việc hình thành thành phố Quảng Ninh cho thấy tư duy coi không gian biển – đảo là nền tảng xây dựng cực tăng trưởng mới, hơn là chỉ tài nguyên để khai thác. Quảng Ninh có đường bờ biển dài hơn 250 km, diện tích mặt biển hơn 6.000 km², hơn 2.000 hòn đảo cùng các vịnh Hạ Long, Bái Tử Long và nhiều danh thắng như Cô Tô, Quan Lạn, Minh Châu, Trà Cổ. Nếu chỉ nhìn đó là lợi thế du lịch, chúng ta sẽ bỏ phí cơ hội thiết kế một không gian kinh tế biển toàn diện. Các đại biểu yêu cầu mô hình chính quyền đô thị phải quản trị được một không gian phức tạp vừa biên giới, cảng biển, di sản thế giới, vừa đô thị hóa nhanh. Thành phố Quảng Ninh được kỳ vọng phát triển du lịch di sản, logistics, kinh tế hàng hải và các ngành kinh tế biển mới, nhưng với nguyên tắc “tuyệt đối không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế”. Theo tôi, nếu không gắn chặt quy hoạch đô thị với bảo tồn Vịnh Hạ Long và không gian văn hóa Yên Tử, cực tăng trưởng này sẽ mất bản sắc và sức hút dài hạn.
Bắc Ninh: cửa ngõ công nghiệp phải giữ linh hồn Kinh Bắc
Thành phố Bắc Ninh được định hình như một cực phát triển đô thị – công nghiệp ở cửa ngõ phía Bắc Hà Nội, nhưng nếu chỉ chạy theo khu công nghiệp và khu đô thị, không gian văn hóa Kinh Bắc có nguy cơ bị co hẹp. Bắc Ninh có vị trí giao thông thuận lợi, nền tảng văn hóa Kinh Bắc và dân ca quan họ đặc sắc – đó không chỉ là “di sản để giới thiệu” mà phải trở thành thành phần trong quy hoạch đô thị. Quá trình đô thị hóa, phát triển khu công nghiệp, khu đô thị và làng nghề tại Bắc Ninh được dự báo sẽ gia tăng sức ép lên môi trường, cảnh quan và không gian văn hóa truyền thống. Đây là lý do các đại biểu nhấn mạnh yêu cầu gắn phát triển đô thị với bảo tồn di sản, quản lý chặt quy hoạch, trật tự xây dựng và kiểm soát ô nhiễm, để phát triển hiện đại phải “gắn với không gian văn hóa và các giá trị dân ca quan họ”. Theo tôi, thành phố Bắc Ninh chỉ có thể trở thành cực tăng trưởng mới nếu coi bảo tồn bản sắc là một tiêu chí bắt buộc trong mọi quyết định phát triển đô thị.
Đổi mới quản trị đô thị: từ tư duy đến công cụ vận hành
Điểm đáng chú ý nhất trong hai đề án không nằm ở đường ranh giới hành chính, mà ở yêu cầu đổi mới mô hình quản trị đô thị để phục vụ người dân và doanh nghiệp tốt hơn. Các đại biểu đề nghị hai địa phương đổi mới tư duy, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, chuyển mạnh sang mô hình quản trị đô thị hiện đại, hiệu quả, gắn với đánh giá thực chất hoạt động của bộ máy. Theo nhiều ý kiến, việc nâng cấp Quảng Ninh và Bắc Ninh lên thành phố trực thuộc Trung ương phải đi cùng đổi mới mạnh mẽ thể chế, phương thức quản trị và nâng cao năng lực bộ máy chính quyền đô thị. Đáng chú ý, đề xuất áp dụng quản trị theo kết quả với các công cụ như KPI, OKR đến tận cấp cơ sở, kết hợp chuyển đổi số, dữ liệu lớn để vận hành đô thị thông minh. Bộ trưởng Nội vụ nhấn mạnh đây là chiến lược tạo động lực phát triển cho hệ thống thành phố trực thuộc Trung ương, với ba nhóm nhiệm vụ trọng tâm, trong đó có nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, chất lượng đô thị và tỷ lệ đô thị hóa. Nếu các công cụ quản trị hiện đại không đi vào thực chất, nguy cơ lớn là “thành phố Trung ương” trên giấy nhưng vận hành vẫn theo lối cũ.
Cực tăng trưởng mới phải lan tỏa, không tạo khoảng cách
Việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh được nhiều đại biểu nhìn nhận như bước kiến tạo cực tăng trưởng có sức lan tỏa rộng, chứ không phải “điểm sáng cô lập” trên bản đồ phát triển. Bộ trưởng Nội vụ khẳng định chiến lược tái cấu trúc không gian phát triển này nhằm hình thành cực tăng trưởng mới, được kỳ vọng tạo động lực đột phá cho vùng Đồng bằng sông Hồng và toàn quốc. Theo các ý kiến thảo luận, để cực tăng trưởng thực sự lan tỏa, cần cơ chế điều tiết, phân bổ nguồn lực hợp lý, ưu tiên hạ tầng và an sinh tại địa bàn còn khó khăn, tránh để đô thị hóa chỉ tập trung vào một số điểm mạnh. Chính phủ tuyên bố sẽ tiếp thu đầy đủ ý kiến Quốc hội, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền kèm cơ chế, chính sách đặc thù, đồng thời thiết lập cơ chế theo dõi, đánh giá để đảm bảo hai thành phố vận hành thông suốt sau khi Nghị quyết được thông qua. Theo tôi, thành công của chiến lược tái cấu trúc không gian sẽ được đo bằng việc người dân ở cả vùng xung quanh cảm nhận rõ hơn cơ hội phát triển, chứ không chỉ bằng các con số tăng trưởng trên báo cáo.
