OCOP: khi giá trị bản địa trở thành “sức mạnh mềm” của gốm sứ
Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) là cơ chế phát triển kinh tế nông thôn gắn với hàng hóa và dịch vụ du lịch mang nguồn gốc địa phương, trong đó các sản phẩm OCOP gốm đóng vai trò chuyển tải giá trị bản địa gốm sứ, câu chuyện làng nghề truyền thống Việt và bảo tồn di sản gốm thông qua hoạt động sản xuất, thương mại và du lịch trải nghiệm. OCOP vì thế không nên bị nhìn như một danh mục sản phẩm, mà như một hệ sinh thái “vật thể hóa” tri thức bản địa và ký ức cộng đồng. Từ quyết định thí điểm của Chính phủ năm 2009 với sự hỗ trợ JICA, chương trình đã mở ra con đường để câu chuyện về vùng đất, con người và kỹ nghệ truyền thống đi cùng sản phẩm ra thị trường. Đến hết tháng 6/2026, cả nước có 21.028 sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên và 166 sản phẩm 5 sao, cho thấy chiều hướng nâng chất hơn là chạy theo số lượng.
Bắc Ninh: đa dạng tour, biến gốm và làng nghề thành điểm chạm du lịch
Nếu OCOP là khung chính sách, thì Bắc Ninh đang cho thấy cách biến khung đó thành trải nghiệm sống động. Ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh phối hợp hiệp hội và doanh nghiệp lữ hành để khảo sát, xây dựng nhiều tour, tuyến mới, từ tàu du lịch “Hà Nội 5 cửa ô” Thăng Long - Kinh Bắc đến các hành trình miễn phí về miền di sản, trải nghiệm quan họ, khám phá làng nghề. Tour “Dấu ấn Phật giáo Trúc Lâm - miền di sản Kinh Bắc” không dừng ở tham quan chùa, mà còn để khách in tranh Đông Hồ, nặn gốm Phù Lãng, thưởng thức đặc sản và nghe quan họ trên thuyền. 6 tháng đầu năm, Bắc Ninh đón khoảng 4,17 triệu lượt khách và doanh thu du lịch ước đạt 3,8 nghìn tỷ đồng, đồng thời kéo dài thời gian lưu trú nhờ chuỗi sản phẩm liên hoàn. Mục tiêu hơn 10 triệu lượt khách vào năm 2030 buộc tỉnh phải coi gốm, tranh, dân ca như tài sản cạnh tranh chứ không phải “phụ kiện” cho tour.
Hà Nội: nâng tầm sản phẩm OCOP gốm bằng chất lượng và di sản làng nghề
Trong bức tranh OCOP, Hà Nội đang chọn con đường chất lượng và giá trị gia tăng, thay vì mở rộng tràn lan. Tại hội nghị đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP đợt 1 năm 2026, thành phố khẳng định mục tiêu không chỉ lựa chọn sản phẩm tiêu biểu, mà còn phát huy giá trị làng nghề để tạo động lực kinh tế nông thôn mới. Bộ sản phẩm OCOP gốm men suối ngọc của Hợp tác xã gốm sứ Tân Thịnh ở Bát Tràng là ví dụ: đã được công nhận 5 sao, hiện bán khắp cả nước và xuất khẩu sang Ấn Độ, nay tiếp tục được xem xét chứng nhận lại. Nghệ nhân Trần Đức Tân coi OCOP như “tấm giấy thông hành” để giá trị bản địa gốm sứ Bát Tràng đi xa hơn biên giới quốc gia. Song song, Hà Nội triển khai mô hình bảo tồn làng nghề gắn phát triển sản phẩm OCOP, dịch vụ du lịch cộng đồng và sinh thái, định hướng theo chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn, bảo tồn văn hóa và cảnh quan nông thôn.
Từ sản phẩm trên kệ đến “đại sứ văn hóa” trong chuỗi du lịch
OCOP sẽ thất bại nếu bị rút gọn thành số sao, doanh thu hay thống kê thị trường. Giá trị thực nằm ở vùng đất tạo ra sản phẩm, đôi tay thợ gốm, nghề truyền thống được trao truyền và câu chuyện làm nên bản sắc cộng đồng. Một sản phẩm OCOP gốm hay trà, lụa, đặc sản chỉ thực sự nâng giá trị bản địa khi người mua biết nó sinh ra từ nguyên liệu nào, bởi ai, gắn với lịch sử, tập quán nào. Nhìn theo cách này, mỗi sản phẩm OCOP là một “điểm chạm” cho du khách và người tiêu dùng tiếp cận văn hóa địa phương, đồng thời là phương tiện chuyển tải văn hóa bền bỉ. Chương trình không chỉ phát triển kinh tế nông thôn, tái cơ cấu nông nghiệp mà còn mở đường cho dịch vụ, tiểu thủ công nghiệp và du lịch nông thôn dựa trên làng nghề truyền thống Việt. Nếu được kể chuyện và thương mại hóa đúng cách, sản phẩm gốm sẽ trở thành đại sứ văn hóa đi cùng mọi tour, từ Bắc Ninh tới Hà Nội.
