Từ đất và men đến ngôn ngữ kể chuyện lịch sử
“Gốm sứ kể chuyện lịch sử” là một hướng sáng tạo trong đó các nghệ nhân Bát Tràng dùng chất liệu gốm sứ truyền thống, kết hợp tạo hình, khắc chạm và men màu để tái hiện các huyền tích, sự kiện, nhân vật lịch sử thành chuỗi tác phẩm gốm nghệ thuật có khả năng kể chuyện trực quan, cảm xúc và gần gũi với người xem, biến di sản lịch sử thành trải nghiệm thẩm mỹ sống động trên từng thạp, bình, tượng gốm. Điều quan trọng không phải là bộ sưu tập có bao nhiêu hiện vật, mà là tham vọng biến gốm sứ Bát Tràng thành một thứ “bản đồ ký ức” của dân tộc. Theo người sáng lập Không gian gốm Bát Tràng, ý tưởng khởi đầu xuất phát từ mong muốn dùng chính chất liệu cổ truyền của cha ông để kể lại những trang sử hào hùng của dân tộc. Đây là lựa chọn có tính tuyên ngôn: lịch sử không chỉ nằm trên giấy mà phải được sống trong đời sống thị giác.
Nghiên cứu công phu: lớp nền tri thức dưới mỗi lớp men
Đằng sau những thạp gốm hoành tráng là khối tư liệu khổng lồ mà ê-kíp phải xử lý: họ phải tìm đọc hàng nghìn trang tài liệu để lựa chọn chi tiết sao cho phù hợp với việc tái hiện câu chuyện trên gốm một cách chính xác. Sự nghiêm túc này khiến bộ tác phẩm vượt xa phạm vi một dự án trang trí để trở thành một nỗ lực biên soạn lịch sử bằng hình ảnh. Khi người xem đứng trước “Con Rồng cháu Tiên” hay “Ngô Quyền đại thắng Bạch Đằng”, họ không chỉ thấy hình vẽ đẹp mà là những lát cắt lịch sử được chọn lọc kỹ càng. Chính vì đặt tri thức lên hàng đầu, nhóm nghệ nhân buộc phải tính toán lại từng nhân vật, trang phục, vũ khí, bố cục. Giám đốc một đơn vị tham gia thực hiện nhấn mạnh rằng chuyển tải một câu chuyện lịch sử sang ngôn ngữ gốm đòi hỏi lựa chọn hình ảnh có điểm nhấn, phù hợp đặc tính chất liệu. Nói cách khác, mỗi quyết định tạo hình đều là quyết định học thuật.
Lao động thủ công trong các tác phẩm gốm nghệ thuật quy mô lớn
Nếu lớp tư liệu tạo nền, thì lao động thủ công là xương sống của “Gốm sứ kể chuyện lịch sử”. Có chi tiết phải làm lại tới 10 lần, mất tới 12 ngày đêm mới hoàn thiện. Mỗi sản phẩm thường mất hàng tháng, thậm chí vài tháng mới hoàn thành. Đây là những con số cho thấy nghệ nhân chấp nhận đánh đổi thời gian và sức lực để đổi lấy độ chuẩn xác của hình khối. Panorama “Đất nước trọn niềm vui” với kích thước cao 2m, dài 8m, được ghép từ nhiều mảnh gốm, là minh chứng rõ ràng cho tham vọng đi đến quy mô lớn của gốm sứ Bát Tràng. Nghệ nhân Phạm Minh Quang, người trực tiếp vuốt gốm và đảm nhận phần điêu khắc chính, thừa nhận khó nhất là chuyển ý tưởng thành hình khối trên gốm. Ông hiểu rằng mỗi nhân vật lịch sử không chỉ cần đúng về hình dáng mà còn phải thể hiện thần thái, tinh thần thời đại. Việc phục hồi nhiều loại men cổ, đồng thời nghiên cứu thêm dòng men mới cùng kỹ thuật chế tác công phu cũng góp phần tạo nên bước phát triển mới cho gốm sứ Việt.
Lịch sử trở nên gần gũi: từ không gian trưng bày đến đời sống văn hóa
Khi lịch sử được thể hiện trên tác phẩm gốm, những sự kiện trở nên gần gũi và trực quan hơn đối với công chúng. Người xem không bị buộc phải tưởng tượng qua chữ, mà có thể quan sát từng chi tiết trang phục, vũ khí, đội hình, sắc thái khuôn mặt. Việc kết hợp gốm với điêu khắc và hội họa khiến lịch sử hiện lên sinh động qua từng hình ảnh. Đây là điểm mà sách giáo khoa và các bài thuyết minh thường thiếu: cảm giác chạm tay vào lịch sử bằng giác quan. Bộ tác phẩm đã được lựa chọn giới thiệu tại nhiều sự kiện văn hóa, nghệ thuật quan trọng, góp phần lan tỏa những câu chuyện lịch sử, văn hóa Việt Nam đến với công chúng trong nước và bạn bè quốc tế. Khi gốm sứ Bát Tràng bước vào không gian triển lãm, nó không chỉ là hàng thủ công mỹ nghệ, mà trở thành một phương tiện giáo dục lịch sử. Đây chính là tác động thực tiễn lớn nhất: biến thưởng lãm gốm thành một trải nghiệm học và cảm lịch sử.
Kết luận: gốm sứ Bát Tràng như một dạng di sản sống
“Gốm sứ kể chuyện lịch sử” chứng minh rằng di sản lịch sử không nhất thiết phải nằm trong bảo tàng; nó có thể hiện diện trong mọi không gian nơi con người quan sát và tương tác với tác phẩm gốm nghệ thuật. Bộ tác phẩm trải dài từ huyền sử về nguồn cội dân tộc đến các cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập, chủ quyền và công cuộc thống nhất đất nước, tạo nên một đường dây ký ức liên tục trên chất liệu đất nung. Điều này cho thấy gốm sứ Bát Tràng không chỉ gìn giữ kỹ thuật cổ mà còn gánh trên mình trách nhiệm diễn giải lịch sử. Việc phục hồi men cổ, thử nghiệm men mới và dám bước vào các kích thước lớn là lựa chọn mang tính chiến lược cho tương lai gốm Việt. Nếu chúng ta coi lịch sử là di sản chung, thì những bộ gốm như thế cần được nhìn nhận như một dạng di sản sống: liên tục được bổ sung, được đọc lại, và được đối thoại qua từng đường nét, màu men.
