Thông điệp từ những trận ngập: giao thông ngầm không thể tách rời hạ tầng thoát nước
Phát triển giao thông ngầm tại TP.HCM là quá trình quy hoạch và xây dựng các công trình như metro, hầm chui, bãi đỗ xe ngầm đồng thời tích hợp chặt chẽ với hạ tầng thoát nước TP.HCM để bảo đảm an toàn vận hành, giảm ngập và thích ứng với biến đổi khí hậu đô thị. Đầu tháng 10/2026, mưa lớn kết hợp triều cường đã khiến nhiều tuyến đường TP.HCM ngập sâu, nước rút chậm, phơi bày giới hạn của hệ thống tiêu thoát nước hiện hữu. Ngày 10/9/2026, hầm chui HC1-02 tại nút giao An Phú bị ngập sau mưa, buộc phải tạm ngưng lưu thông để xử lý. Đây không còn là sự cố kỹ thuật đơn lẻ, mà là lời cảnh báo: nếu tiếp tục làm giao thông ngầm mà coi thoát nước là hạng mục phụ, thành phố sẽ tự đặt mình vào rủi ro tê liệt sau mỗi cơn mưa lớn.
Không gian ngầm: cơ hội giải tỏa mặt đất hay cái bẫy ngập úng mới?
Trong bối cảnh đường bộ trên mặt đất khó mở rộng, TP.HCM buộc phải tính đến không gian ngầm cho metro, hầm đường bộ, bãi đỗ xe. Dự thảo quy hoạch tổng thể thời kỳ 2025–2050 đã nêu hướng nghiên cứu các trục giao thông ngầm dọc sông Sài Gòn, khu vực ga Bến Thành – Hàm Nghi, bến Bạch Đằng – Tôn Đức Thắng và hướng kết nối sân bay Tân Sơn Nhất. Nhưng nếu chỉ chăm chăm tăng năng lực giao thông mà không gắn với hạ tầng thoát nước TP.HCM, các công trình ngầm sẽ trở thành những “bể chứa nước” nguy hiểm. Thực tế, hầm An Phú dùng hệ thống bơm tạm chỉ đạt khoảng 70% công suất thiết kế của hệ thống bơm chính, nên đã không kịp xử lý lượng nước mưa. Câu hỏi không phải có làm giao thông ngầm hay không, mà là dám coi thoát nước là điều kiện tiên quyết hay vẫn xem là phần việc bổ sung sau cùng.
Quy hoạch đô thị tích hợp: muốn chống ngập phải dành đất cho nước
Cách tiếp cận đúng không phải là làm thêm vài tuyến cống, mà là quy hoạch đô thị tích hợp, coi nước là một thành phần cấu trúc của thành phố. Chuyên gia quy hoạch nhận định phát triển không gian ngầm phải đồng bộ với toàn bộ hệ thống hạ tầng kỹ thuật đô thị, từ cao độ xây dựng, điểm xả đến năng lực tiếp nhận của mạng lưới chung. Tại một hội thảo gần đây, Thứ trưởng Bộ Xây dựng nhấn mạnh quy hoạch phải tính đến ngập úng, triều cường, sụt lún, xâm nhập mặn và sức chịu tải của hệ sinh thái, bao gồm sông, kênh, rạch, hồ điều hòa, hành lang xanh, vùng trữ nước và rừng ngập mặn Cần Giờ. Nói cách khác, chống ngập thành phố không thể chỉ dựa vào máy bơm và đê bao; phải trả lại không gian cho nước, từ mặt đất đến không gian ngầm.
Dữ liệu, hồ sinh thái và không gian ngầm: bộ ba kỹ thuật TP.HCM không thể trì hoãn
Điểm yếu lớn của TP.HCM là thiếu một bức tranh dữ liệu đầy đủ về ngập. TS. Phạm Viết Thuận đề xuất đo vẽ, xác định bình đồ tại 159 điểm ngập để tính toán cao độ, hướng chảy và khả năng thoát nước từng khu vực. Với những điểm ngập lớn, khó thoát nước, ông cho rằng cần tính đến việc xây dựng hồ sinh thái, kết nối đồng bộ với hệ thống kênh, cống và được số hóa dữ liệu để phục vụ thiết kế, thẩm định. Ở góc độ quy hoạch, các chuyên gia nhấn mạnh phải dành đất trữ nước, bố trí hồ điều tiết, công viên, khu vực thấm nước trong mọi dự án đô thị. Không gian ngầm cũng cần được khai thác cho các tuyến thoát nước và hồ điều tiết ngầm, thay vì chỉ ưu tiên giao thông và thương mại. Nếu không, TP.HCM sẽ tiếp tục chạy theo xử lý từng điểm ngập, trong khi bức tranh tổng thể vẫn bị bỏ ngỏ.
Từ mục tiêu 2030 đến tầm nhìn 100 năm: hoặc tích hợp, hoặc tụt lại
Thành phố đã đặt mục tiêu đến năm 2030 cơ bản giải quyết úng ngập, ô nhiễm môi trường và ùn tắc giao thông theo một nghị quyết quan trọng. Trong khi đó, tầm nhìn quy hoạch 100 năm lại định hướng phát triển giao thông ngầm gắn với hạ tầng thoát nước như một cách tổ chức lại không gian đô thị. Hai mốc thời gian này chỉ có ý nghĩa khi được cụ thể hóa bằng các chương trình đầu tư, tiêu chuẩn thiết kế và cơ chế phối hợp liên vùng về cấp nước, thoát nước, kiểm soát ngập, xử lý chất thải. Các dự án kiểm soát triều và hệ thống thoát nước đang được khẩn trương triển khai, hướng tới bảo vệ dân cư, tài sản, hoạt động sản xuất và khả năng vận hành đô thị. Kết luận không khó: TP.HCM không thiếu tham vọng giao thông ngầm, nhưng nếu không coi chống ngập thành phố là “đường ray” bắt buộc phải đi cùng, mọi kế hoạch metro và hầm chui sẽ mãi đứng trước nguy cơ bị nhấn chìm sau mỗi cơn mưa.
