Giáo dục vùng sâu: khi đến trường là một cuộc vượt chướng ngại
Tiếp cận trường học ở các vùng khó khăn là quá trình học sinh vùng sâu phải vượt qua khoảng cách địa lý lớn, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và hạ tầng giáo dục hạn chế, buộc cộng đồng, nhà trường và chính quyền tìm ra những giải pháp giao thông, bán trú và hỗ trợ học tập sáng tạo để duy trì quyền đến lớp cho mọi trẻ em.
Điểm chung từ rừng U Minh Hạ đến núi rừng Trường Sơn là: để có mặt trong lễ khai giảng, trẻ em phải bắt đầu ngày mới khi trời còn tối, băng qua kênh rạch, dốc núi, mưa bão. Em Kiều Quốc Đại, học sinh lớp 4, phải dậy từ 5h sáng với bộ quần áo mới tinh để chờ chuyến đò, dù nhà cách điểm lẻ chỉ khoảng 500m nhưng muốn dự khai giảng ở điểm chính lại phải đi 4–5km đường thủy qua rừng. Đây không chỉ là câu chuyện cảm động, mà là lời nhắc rằng quyền học tập ở nhiều nơi vẫn phụ thuộc… vào một chiếc xuồng máy hay con đường đất lầy lội.
Nếu ở đô thị, tranh luận giáo dục xoay quanh chương trình, sách giáo khoa, thì ở vùng sâu, câu hỏi căn bản hơn nhiều: làm sao để học sinh còn… đến được cổng trường? Câu trả lời đang đến từ những sáng kiến rất đời thường nhưng đầy sức thuyết phục: xuồng máy chung xóm, bếp ăn “bán trú dân nuôi”, giáo viên bám bản, và cả chính sách hỗ trợ sách, gạo, điện nước gắn chặt với thực tế địa hình.
U Minh Hạ: xuồng máy thành “xe buýt học đường” trên kênh rạch
Ở vùng rừng U Minh Hạ, xuồng máy đã trở thành “xe buýt trường học” bất đắc dĩ của hàng chục học sinh vùng sâu. Ngày khai giảng, nhiều chiếc xuồng máy luồn lách qua các kênh rạch trong lâm phần để đưa học sinh đến Trường tiểu học Trịnh Minh Hưởng. Khoảng cách vài cây số đường thủy ở đây không chỉ là chuyện đi lại; đó là lằn ranh giữa đi học và bỏ học nếu thiếu phương tiện.
Ông Nguyễn Văn Tiễn lái xuồng chở cháu nội đến trường trên quãng đường khoảng 4km, tốn chừng 2 lít xăng mỗi ngày, tiện thể chở thêm hai đứa nhỏ trong xóm để kịp giờ học. Câu chuyện một người cao tuổi trở thành “tài xế” cho cả nhóm trẻ cho thấy, hạ tầng giao thông chính thức vắng mặt thì hạ tầng cộng đồng sẽ tự hình thành, dù tạm bợ và đầy rủi ro. Nếu không có những chiếc vỏ lãi này, “tiếp cận trường học” với các em gần như là khái niệm xa vời.
Nhà trường ở đây không đứng ngoài cuộc. Ngay từ đầu năm, danh sách học sinh khó khăn được rà soát để hỗ trợ sách vở, nhu yếu phẩm và áo phao cho các em đi đò. Đây là một dạng hạ tầng giáo dục mềm: áo phao thay cho cầu cứng, hỗ trợ xăng dầu thay cho đường nhựa. Quan trọng hơn, trường cho biết đã vận động được 100% học sinh đến lớp, không còn em nào phải nghỉ học vì hoàn cảnh. Câu hỏi đặt ra cho chính sách là: tại sao những sáng kiến “tự cứu mình” như vậy vẫn phải kéo dài, thay vì được nâng cấp thành những tuyến đò an toàn, được tổ chức như một phần chính thức của mạng lưới trường học?
Trường Sơn: con đường mười cây số và bài toán bữa ăn bán trú
Ở xã Trường Sơn, nơi học sinh Bru–Vân Kiều sống giữa núi rừng, bài toán tiếp cận trường học không chỉ là quãng đường hơn 10km mà còn là chiếc bụng đói trong mùa mưa bão. Em Hồ Thị Khuyên, học sinh lớp 9, thẳng thắn: đường xa, mưa bão, nhưng nhờ tình yêu thương của thầy cô và bạn bè, khó khăn dần bớt nặng; điều em mong nhất là Nhà nước hỗ trợ bữa ăn bán trú để no bụng vào mùa đường sá đi lại khó khăn.
Trước đây, một phụ huynh – chị Trần Thị Diệu – đã tự nguyện tổ chức bếp ăn trưa theo mô hình “bán trú dân nuôi” cho học sinh đi học xa, dùng khoản hỗ trợ theo các nghị định hiện hành để duy trì bữa ăn. Khi nguồn hỗ trợ bị gián đoạn sau sáp nhập đơn vị hành chính, bếp ăn phải dừng, kéo theo nỗi lo của cả giáo viên lẫn phụ huynh. Điều này cho thấy hạ tầng giáo dục không chỉ là phòng học và sân trường; đó còn là bếp ăn, đường nội bộ, hệ thống thoát nước – những yếu tố quyết định việc học sinh vùng khó khăn có thể trụ lại trường hay phải bỏ dở.
Đội ngũ giáo viên Trường tiểu học và THCS Trường Xuân liên tục “bám bản”, đi từng nhà, gặp từng phụ huynh để vận động, giải quyết khó khăn với mục tiêu 100% trẻ Bru–Vân Kiều đến trường. Nhà trường phối hợp với phụ huynh, tổ chức thiện nguyện và doanh nghiệp để cải thiện điều kiện sinh hoạt, hướng đến đảm bảo mọi học sinh Bru–Vân Kiều hoàn thành chương trình tiểu học và THCS. Đây là minh chứng rằng, khi hệ thống chính sách còn chậm, cộng đồng vẫn có thể tạo ra hạ tầng xã hội tạm thời – nhưng cũng là lời nhắc rằng những nỗ lực tự phát này luôn mong manh nếu không được chính sách tiếp sức kịp thời.
Chính sách và hạ tầng: khi con số không còn là chuyện trên giấy
Một thay đổi quan trọng là sự dịch chuyển từ những giải pháp tự phát sang các chính sách được thiết kế rõ ràng hơn cho vùng khó khăn. Tại Trường Sơn, Trường tiểu học và THCS Trường Xuân nay thuộc khu vực III – xã miền núi đặc biệt khó khăn, mở đường cho mức hỗ trợ hơn 1,1 triệu đồng/tháng mỗi học sinh, trong thời gian không quá 9 tháng, theo nghị định đang sửa đổi. Với nguồn lực này, trường đặt quyết tâm vận hành lại mô hình bếp ăn “bán trú dân nuôi” và coi đó là điều kiện để học sinh Bru–Vân Kiều yên tâm đến lớp.
Không dừng ở bữa ăn, nhà trường còn lên kế hoạch tăng cường cơ sở vật chất: xây mới nhà hiệu bộ và 6 phòng học với kinh phí 12 tỉ đồng từ ngân sách tỉnh; nâng cấp hệ thống thoát nước, sân bãi; đầu tư sân thể dục và huy động xã hội hóa để mua sắm ti vi, quạt, điện chiếu sáng cho các phòng học. Kế hoạch này gắn với mục tiêu đạt chuẩn quốc gia vào năm 2030. Nói cách khác, hạ tầng giáo dục đang được tái thiết theo cách coi trọng cả “xương cứng” (phòng, sân, thoát nước) lẫn “thịt mềm” (bếp ăn, thiết bị, hỗ trợ chi phí).
Ở một hướng khác, Cà Mau chọn tháo gỡ rào cản chi phí học tập. Toàn tỉnh hiện có 359 cơ sở giáo dục công lập sau sắp xếp, giảm 387 cơ sở, đạt tỉ lệ 51,88%. Trong năm học 2026–2027, tỉnh có 397.255 trẻ, học sinh, học viên và sinh viên; riêng bậc tiểu học có 153.583 học sinh. Điểm đáng chú ý là toàn bộ học sinh tiểu học được miễn phí sách giáo khoa với tổng kinh phí dự kiến gần 29 tỉ đồng, sách cung cấp qua thư viện theo hình thức mượn – trả. Đây là quyết định mang tính “hạ tầng tri thức”, giúp giảm áp lực tài chính lên gia đình vùng sâu, đặc biệt khi đường đến trường vốn đã quá tốn kém về thời gian và công sức.
Từ sáng kiến cộng đồng đến chiến lược quốc gia: không trẻ nào bị bỏ lại phía sau con kênh hay triền núi
Nhìn vào những câu chuyện xuồng máy ở U Minh Hạ hay bếp ăn “bán trú dân nuôi” ở Trường Sơn, dễ bị cuốn vào cảm xúc và quên mất một điều: đây lẽ ra không nên là ngoại lệ, mà phải trở thành chuẩn mực của một hệ thống giáo dục bao trùm. Khi ông bà phải thay cha mẹ đưa rước, khi học sinh đi hơn 10km đường núi để đến lớp, đó là tín hiệu rõ ràng rằng hạ tầng quốc gia chưa chạm được tới những vùng khó khăn nhất.
Điểm tích cực là nhiều địa phương đang không chờ đợi. Ở U Minh Hạ, nhà trường chủ động hỗ trợ áo phao, sách vở, nhu yếu phẩm và khẳng định đã vận động 100% học sinh đến lớp. Ở Trường Sơn, giáo viên bám bản, phụ huynh mở bếp, chính quyền lên kế hoạch đầu tư trường học và bếp ăn, với mục tiêu tất cả học sinh Bru–Vân Kiều hoàn thành chương trình tiểu học và THCS. Những sáng kiến này chứng minh: khi xem việc đến trường là ưu tiên số một, cộng đồng sẽ tự tạo ra hạ tầng tinh gọn nhưng hiệu quả.
Tuy vậy, để không trẻ nào phải đánh cược mạng sống trên chiếc xuồng cũ hay bỏ học vì mùa mưa bão, những giải pháp sáng tạo phải được nâng cấp thành chính sách dài hạn. Đó là mạng lưới đò học sinh an toàn, là chương trình hỗ trợ bán trú ổn định, là hạ tầng giáo dục được quy hoạch gắn với đặc thù địa hình – chứ không áp cùng một khuôn cho đồng bằng và miền núi. Chỉ khi đó, câu khẩu hiệu “mỗi ngày đến trường là một ngày vui” mới không là lời hứa xa xỉ với các em nhỏ vùng sâu.
