Trường bán trú vùng biên: từ khoảng cách địa lý đến cơ hội bình đẳng
Trường bán trú vùng biên là mô hình trường học có ký túc xá, bữa ăn và không gian sinh hoạt tập trung, được xây dựng tại các xã giáp biên giới, giúp học sinh vùng sâu vùng xa vừa học văn hóa vừa ăn ở tại trường, giảm hẳn quãng đường di chuyển gian nan hằng ngày và tạo điều kiện tiếp cận giáo dục ổn định, an toàn và bình đẳng hơn so với việc phải đi – về trên những cung đường núi tiềm ẩn nhiều rủi ro. Mấu chốt không nằm ở những dãy phòng mới xây, mà ở chỗ mô hình này đang cắt đứt “vòng luẩn quẩn” của nghèo đói, khoảng cách địa lý và tình trạng bỏ học giữa chừng. Khi trường học tiến gần đến bản làng, khoảng cách đến tương lai của học sinh vùng biên cũng ngắn lại.
Nghệ An: 10 trường liên cấp – đặt nền móng cho mạng lưới giáo dục vùng sâu
Cuối năm 2025, Nghệ An khởi công giai đoạn 1 của 10 trường bán trú liên cấp tiểu học – THCS tại các xã biên giới Tam Thai, Anh Sơn, Tri Lễ, Môn Sơn, Nhôn Mai, Bắc Lý, Quế Phong, Na Ngoi, Hạnh Lâm và Keng Đu. Đây không chỉ là dự án xây dựng trường học, mà là chiến lược tái cấu trúc giáo dục vùng sâu, gom các điểm lẻ tạm bợ thành trung tâm giáo dục có lớp học, nhà ăn, ký túc xá học sinh và khu nhà ở giáo viên tương đối đồng bộ.
Điểm đáng chú ý là sự chung tay của lực lượng quân đội: 50 cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 335 đã đóng góp khoảng 1.000 ngày công, trực tiếp vận chuyển vật liệu, san nền, trộn vữa, vệ sinh công trình để đẩy nhanh tiến độ Trường Tiểu học và THCS bán trú Anh Sơn. Đây là câu trả lời rõ ràng cho câu hỏi “ai sẽ gánh phần khó nhất” trong bài toán giáo dục vùng biên. Dù còn chậm tiến độ ở một số hạng mục, như Nhôn Mai phải điều chỉnh thiết kế vì sạt lở, cách địa phương ưu tiên hoàn thành phòng học, bếp, khu nội trú trước đã cho thấy lựa chọn đúng: đặt nhu cầu học sinh lên trên hình thức công trình.
Quảng Ngãi: trường bán trú hiện đại và thông điệp về sự quan tâm
Trong ngày khai giảng 5/9, Quảng Ngãi đồng loạt khánh thành trường bán trú ở bốn xã vùng biên Đức Nông, Sa Loong, Rờ Kơi và Mô Rai. Ở Đức Nông, Trường Tiểu học và THCS bán trú được xây dựng theo kiểu tổng thể, hiện đại trên diện tích hơn 42.500 m² với tổng mức đầu tư trên 221 tỉ đồng. Cơ sở vật chất dạy học và nội trú được trang bị đầy đủ, từ ký túc xá, nhà ăn, cho đến các phòng chức năng phục vụ sinh hoạt, học tập.
Ý nghĩa của công trình vượt xa những bức tường mới sơn: nó là biểu tượng của sự quan tâm, niềm tin và kỳ vọng dành cho con em các dân tộc thiểu số vùng biên. Khi một học sinh lớp 1 có thể được giáo viên hướng dẫn từ bữa ăn, giấc ngủ đến làm quen tiếng Việt ngay trong khuôn viên trường, khoảng cách giữa một đứa trẻ vùng biên và bạn bè ở đồng bằng đã thu hẹp rõ rệt. Từ góc nhìn giáo dục vùng sâu, đây là bước chuyển từ tư duy “cố cho các em đến được trường” sang “tạo môi trường sống – học tập đủ tốt để các em muốn ở lại trường”.
Giảm gánh nặng đường xa: khi trường học thay học sinh “đi đường dài”
Ở vùng núi, mỗi cây số đến trường là thêm một rủi ro mùa mưa lũ. Việc tổ chức mô hình bán trú và nội trú biến quãng đường hàng chục, thậm chí hàng trăm kilômét đi – về mỗi tuần thành vài bước chân từ ký túc xá tới lớp học. Tại Đức Nông, nhiều em ở cách trường 4–5 km; khi được ăn ở tại trường, các em không phải đi lại nhiều lần trong ngày, phụ huynh cũng yên tâm hơn để lao động. Ở Sa Loong, mô hình bán trú và nội trú cho học sinh từ lớp 1 đến 9 cho phép các em được học, ăn, ở cùng nhau, giảm nguy cơ bỏ học và đảm bảo duy trì sĩ số thường xuyên.
Những con số về tỉ lệ tuyển sinh ở các trường bán trú liên cấp Nghệ An – trên 98% học sinh trúng tuyển – chính là bằng chứng hùng hồn rằng khi bài toán đường xa được giải, nhu cầu học tập tự nhiên tăng lên. Kết hợp với việc địa phương chủ động theo dõi điểm sạt lở, sửa đường nguy hiểm để bảo đảm an toàn đi lại cho học sinh, mô hình trường bán trú vùng biên đang thay đổi logic cũ: thay vì bắt trẻ thích nghi với địa hình khắc nghiệt, hệ thống giáo dục phải thích nghi để đón được mọi đứa trẻ đến lớp.
Từ tiếp cận giáo dục đến bệ phóng nguồn nhân lực biên giới
Điểm mạnh nhất của mạng lưới trường bán trú vùng biên không chỉ là chỗ ngủ, bữa ăn, mà là cơ hội tiếp cận giáo dục bình đẳng cho học sinh ở các vùng kinh tế khó khăn. Kết quả tuyển sinh cho thấy mô hình trường liên cấp bán trú đang đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh vùng núi, vùng biên, mở thêm cơ hội học trong điều kiện tốt hơn. Khi học sinh không còn bị “lọc” bởi khoảng cách địa lý và thiếu thốn hạ tầng, câu chuyện giáo dục vùng sâu không còn là giữ chân các em ở bậc tiểu học, mà là chuẩn bị lộ trình học tiếp lên THPT, trung cấp, đại học.
Về dài hạn, các trường bán trú liên cấp được kỳ vọng trở thành trung tâm đào tạo nguồn nhân lực tại chỗ cho khu vực biên giới: từ đây sẽ có thêm cán bộ, công nhân, kỹ thuật viên trở về xây dựng bản làng. Nhưng để kỳ vọng thành hiện thực, yêu cầu đặt ra cho năm học 2026–2027 là các địa phương và nhà trường phải nhanh chóng ổn định tổ chức, đưa hoạt động dạy – học và nề nếp bán trú vào kỷ cương ngay từ đầu, đồng thời vận hành an toàn, hiệu quả toàn bộ khối tài sản đầu tư. Nếu duy trì được kỷ luật đó, trường bán trú vùng biên sẽ không chỉ là nơi học chữ, mà là “nhà chung” nuôi dưỡng thế hệ công dân biên giới tự tin và có tri thức.
