Từ nguyên tắc chung đến năng lực thực tế
Năng lực AI là khả năng của một quốc gia hiểu, thử nghiệm, đánh giá và quản trị các hệ thống trí tuệ nhân tạo phù hợp với bối cảnh địa phương, chứ không chỉ tiếp cận hay sử dụng công nghệ. Định nghĩa này lý giải vì sao cuộc đua AI không thể đo bằng số công cụ được triển khai: nếu thiếu người đủ chuyên môn và khả năng tự quyết, người dùng trong nước khó hưởng lợi đầy đủ hoặc giám sát rủi ro.
Ngày 28/10/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với hệ thống Liên Hợp Quốc tại Việt Nam tổ chức Đối thoại liên khu vực về nâng cao năng lực AI tại Quảng Ninh, trong khuôn khổ Tuần lễ Số quốc tế Việt Nam 2026. Trọng tâm đúng không phải thêm một tuyên bố nguyên tắc, mà là biến hợp tác AI quốc tế thành kỹ năng, hạ tầng và năng lực quản trị có thể dùng được. Tại Đối thoại toàn cầu đầu tiên về Quản trị AI ở Geneva vào tháng 7/2026, hơn 160 quốc gia và gần 3.000 bên liên quan tham gia. Quy mô ấy cho thấy sự quan tâm rộng lớn; thách thức kế tiếp là để các nước ít nguồn lực cũng có tiếng nói và công cụ thực chất.
Bốn khoảng trống nối tiếp nhau
Thiếu nhân lực AI không chỉ có nghĩa là thiếu kỹ sư. Cơ quan công quyền cần người biết đánh giá hệ thống và nhận diện rủi ro; doanh nghiệp, trường học và cộng đồng cần kỹ năng để áp dụng công nghệ phù hợp. Nếu đào tạo chỉ tập trung vào một nhóm chuyên gia, năng lực sẽ không lan tới nơi ra quyết định và nơi người dân tiếp xúc với AI.
Dữ liệu chất lượng cao, hạ tầng tính toán, điện toán đám mây, kết nối và năng lượng cũng là điều kiện để phát triển, thử nghiệm và kiểm chứng hệ thống. Những thiếu hụt này thường đi cùng nhau: có dữ liệu nhưng không đủ năng lực xử lý thì khó tạo ra ứng dụng; có công cụ nhưng thiếu chuyên môn thì khó đánh giá kết quả. Khi năng lực tính toán và hạ tầng còn chênh lệch, nhiều quốc gia bị hạn chế khả năng tham gia đầy đủ vào chuyển đổi AI. Bởi vậy, khoảng cách công nghệ dễ biến thành khoảng cách phát triển, còn khoảng cách quản trị khiến cộng đồng khó biết ai chịu trách nhiệm khi hệ thống gây tác động.
Luật lệ cần đi cùng người thực thi
Việt Nam đã đặt nền móng chính sách với Luật AI được Quốc hội thông qua tháng 12/2025, có hiệu lực từ ngày 01/3/2026, và Chiến lược quốc gia về AI đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, được phê duyệt tháng 8/2026. Cách tiếp cận quản lý theo mức độ rủi ro, lấy con người làm trung tâm, là lựa chọn hợp lý: quy định nên bảo vệ quyền lợi và tạo niềm tin mà không khóa chặt đổi mới.
Nhưng văn bản sẽ không tự thi hành. Nếu thiếu cán bộ được đào tạo, chuyên gia đánh giá độc lập, dữ liệu phù hợp và nguồn lực triển khai, quy tắc tốt vẫn có thể nằm trên giấy. Với người dân, quản trị có ý nghĩa cụ thể ở quyền riêng tư, khả năng tiếp cận thông tin, trách nhiệm giải trình và sự giám sát của con người. Vì vậy, năng lực quản trị không phải lớp bổ sung sau khi AI được triển khai; nó quyết định liệu lợi ích có đến được xã hội mà không chuyển rủi ro sang những người ít khả năng tự bảo vệ.
Điều kiện để hợp tác tạo năng lực bền vững
Hợp tác cần chuyển thành công việc có thể kiểm chứng: đào tạo thực tiễn cho công chức, cán bộ quản lý, chuyên gia đánh giá và doanh nghiệp; phối hợp xây dựng phương pháp đánh giá, chia sẻ báo cáo và bằng chứng; cùng nghiên cứu, thử nghiệm có kiểm soát và xử lý vấn đề phát sinh. Đây là hướng đi thuyết phục hơn việc dừng ở hội thảo hay cam kết chung, bởi mỗi hoạt động đều có thể gắn với năng lực và kết quả cụ thể.
Để duy trì thành quả, các đối tác phải đồng thời quan tâm đến kết nối, năng lượng, hạ tầng tính toán, đám mây, dữ liệu chất lượng cao, kỹ năng, năng lực thể chế, khuôn khổ pháp lý, tài chính bền vững và nguồn lực mở. Cần phân công trách nhiệm, bố trí nguồn lực và áp dụng yêu cầu quản lý tương xứng với rủi ro; quan trọng hơn, đối tác trong nước phải có quyền tham gia định hình ưu tiên, không chỉ tiếp nhận giải pháp có sẵn. Các khuyến nghị từ Đối thoại được gửi phục vụ cuộc Đối thoại toàn cầu về Quản trị AI lần thứ hai tại New York, dự kiến ngày 3–4/5/2027. Đó là một mốc tiếp nối, nhưng thước đo thành công sẽ là năng lực còn lại sau khi chương trình hợp tác kết thúc.
Hợp tác liên khu vực có thể mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức và hạ tầng, nhưng không thể thay thế đầu tư bền bỉ trong nước. Việt Nam nên xem đối thoại quốc tế là phương tiện để xây nhân lực AI, dữ liệu đáng tin cậy, năng lực tính toán và quản trị có trách nhiệm. Chỉ khi những nền tảng ấy được duy trì và gắn với nhu cầu xã hội, hợp tác mới thu hẹp khoảng cách thay vì chỉ mô tả nó.
