Từ đô thị tập trung sang mạng lưới nhiều trung tâm
Quy hoạch TP.HCM là định hướng tổ chức toàn bộ không gian đô thị và các vùng chức năng thành một mạng lưới liên kết, phân bổ dân cư, việc làm, hạ tầng và hoạt động kinh tế thay vì dồn vào một lõi trung tâm. Đây là bước chuyển cần thiết nếu thành phố muốn tăng trưởng mà không để mọi con đường, dịch vụ và cơ hội tiếp tục hội tụ ở khu vực trung tâm cũ. Sáng 29-10, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Mạnh Cường trình bày tờ trình về quy hoạch tổng thể thời kỳ 2025–2050, tầm nhìn 100 năm, tại kỳ họp thứ sáu HĐND thành phố khóa XI. Định hướng siêu đô thị đa cực xuất phát từ yêu cầu khai thác lợi thế từng khu vực sau hợp nhất địa giới, kết nối các trung tâm kinh tế, công nghiệp, cảng biển và dịch vụ, đồng thời giảm sức ép lên lõi đô thị. Giá trị của mô hình vì thế không nằm ở số lượng cực trên bản đồ, mà ở việc các cực có thể bổ trợ nhau trong thực tế.
Năm cực phân vai, năm vệ tinh mở rộng địa bàn
Năm cực tăng trưởng được định vị theo những chức năng khác nhau: lõi trung tâm dịch vụ tài chính quốc tế; đổi mới sáng tạo phía Đông; công nghiệp, công nghệ cao và logistics phía Bắc; cảng biển, thương mại tự do, logistics quốc tế và năng lượng phía Nam; đô thị, giáo dục và y tế phía Tây. Cách phân vai này có lý: thành phố cần nối được nghiên cứu với sản xuất, vận chuyển hàng hóa với dịch vụ, thay vì để các ngành cạnh tranh mặt bằng trong một khu vực. Nhưng chuyên môn hóa chỉ có ích khi đi cùng kết nối và phối hợp liên vùng; nếu không, các cực có thể trở thành những điểm phát triển rời rạc. Năm trung tâm vệ tinh gồm Côn Đảo, Long Hải - Hồ Tràm, Hóc Môn - Củ Chi, Bàu Bàng và Tân Uyên - Bắc Tân Uyên được kỳ vọng bổ trợ các cực, phân bố dân cư, việc làm, dịch vụ và hạ tầng hợp lý hơn, qua đó giảm áp lực cho lõi.
Giao thông phải nối được cơ hội với đời sống
Mạng lưới giao thông sẽ quyết định mô hình đa cực có vận hành được hay chỉ dừng ở định hướng. Quy hoạch đặt đường sắt đô thị, giao thông công cộng khối lượng lớn và phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) vào vị trí trụ cột; các khu quanh nhà ga, đầu mối được tổ chức kết hợp nhà ở, thương mại, dịch vụ và không gian công cộng. Đến năm 2050, thành phố đặt mục tiêu hoàn thành 18 tuyến đường sắt đô thị dài khoảng 961 km và 450 km đường sắt nhẹ, tramway, đồng thời nâng tỷ lệ vận tải hành khách công cộng lên 55–65%. Với người dân, lợi ích không chỉ là có thêm tuyến đường: quy hoạch đề xuất bố trí tiện ích thiết yếu trong khoảng cách đi bộ 10–15 phút, ưu tiên nhà ở xã hội, nhà ở công nhân và nhà cho người thu nhập thấp, với mục tiêu phát triển 200.000 căn nhà ở xã hội đến năm 2030. Những cam kết này cần đi cùng tiến độ hạ tầng và khả năng chi trả thực tế.
Tăng trưởng không thể tách khỏi hệ sinh thái
Các động lực kinh tế được nhắm tới gồm tài chính, công nghệ cao, công nghiệp, logistics và kinh tế biển; quy hoạch cũng nêu định hướng nghiên cứu khu kinh tế đặc biệt ven biển tại Vũng Tàu. Đây là danh mục có sức kéo, nhưng mở rộng sản xuất, cảng biển và đô thị sẽ chỉ bền vững nếu hạ tầng không phá vỡ nền sinh thái nâng đỡ thành phố. Quy hoạch xác định liên kết xanh - xanh dương, lấy sông Sài Gòn - sông Đồng Nai làm trục sinh thái trung tâm, đồng thời đặt yêu cầu bảo tồn hệ sinh thái biển, rừng ngập mặn Cần Giờ và hành lang sông nước. Giao thông công cộng, kiểm soát ngập, sụt lún và thích ứng biến đổi khí hậu vì thế không phải phần phụ của câu chuyện tăng trưởng. Kết luận cần rõ: năm cực và các trung tâm vệ tinh chỉ tạo nên một siêu đô thị đa cực có sức sống khi được nối bằng giao thông thuận tiện, dịch vụ gần dân và giới hạn sinh thái được tôn trọng.
