Từ sân làng đến sân trường: Di sản bước vào giáo dục văn hóa trẻ em
Việc nghệ nhân làng nghề mang nghề thủ công truyền thống cùng đồ chơi dân gian vào lớp học trong dịp Trung thu là một hình thức giáo dục văn hóa trẻ em kết hợp học thực hành làng nghề, giúp trẻ dạy con di sản văn hóa thông qua trải nghiệm trực tiếp với tre, giấy màu, bột nếp và đất, từ đó gắn kết căn tính văn hóa với niềm vui tạo tác bằng đôi tay. Trong chiến dịch “Trăng Sáng Muôn Nơi”, một chương trình Trung thu thường niên kết nối nhiều đơn vị và doanh nghiệp đồng hành, giá trị văn hóa đã có cơ hội bước ra khỏi không gian làng nghề để đến gần hơn với học sinh. Không phải ngẫu nhiên mà năm nghệ nhân, năm dòng đồ chơi dân gian cùng gặp nhau ở trường học: đó là lựa chọn có chủ ý để trẻ em hôm nay không bị bó hẹp trong đồ chơi công nghiệp vô cảm mà được chạm tay vào ký ức Trung thu của nhiều thế hệ người Việt. Đây không còn là hoạt động ngoại khóa dễ thương, mà là tuyên ngôn rõ ràng rằng di sản phải sống trong đời sống học đường nếu muốn đi tiếp trong hiện đại.
Nghệ nhân và trẻ nhỏ: Cuộc đối thoại bằng đôi tay
Ở mỗi lớp học mùa trăng, cuộc gặp giữa nghệ nhân và học sinh là một cuộc đối thoại im lặng nhưng mạnh mẽ bằng đôi tay. Nghệ nhân Nguyễn Thị Tuyến từ làng Hậu Ái gắn bó với nghề làm đèn ông sao, cùng các em Trường Mầm non Làng An tự tay làm đèn từ nan tre, giấy kính, hồ dán. Từng thao tác uốn cong, buộc, dán chính là những “dòng chữ” mà sách giáo khoa không thể viết: trẻ học cách kiên nhẫn, tỉ mỉ, còn người giữ nghề trao lại ký ức tuổi thơ của mình. Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Văn Thành, người dành hơn ba thập kỷ với tò he Xuân La, đưa kỹ thuật nặn bột nếp tưởng chỉ có thể học trong làng nghề vào Trường Dewey Cầu Giấy. Khi trẻ quan sát, nghe kể về làng quê, nguyên liệu, rồi tự nhào nặn hình con vật đầu tiên, các em hiểu rằng phía sau một món đồ chơi nhỏ là cả một lịch sử lao động và sáng tạo. Chính khoảng khắc “tay già – tay trẻ” gặp nhau trên thanh tre, miếng giấy, viên bột đã làm nên sự chuyển giao thế hệ không cần lời diễn văn.
Trải nghiệm thực hành: Khi di sản không nằm sau tủ kính
Điểm đáng giá nhất của mô hình này là di sản bước ra khỏi tủ kính bảo tàng để nằm trong lòng bàn tay trẻ. Chiến dịch Trăng Sáng Muôn Nơi được thiết kế như một hành trình từ tháng 9 đến tháng 10, với School Tour dự kiến đến 10 trường mầm non và tiểu học, giúp các em tự làm đồ chơi Trung thu gửi tặng bạn nhỏ vùng khó khăn. Một bên là kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm tháng, một bên là sự tò mò háo hức của thế hệ mới; giữa hai bên là chiếc đèn ông sao, đèn kéo quân, tò he, phỗng đất mang theo câu chuyện lớn về văn hóa Việt. Khi trẻ được nhìn, được chạm, được làm và được nghe kể, giá trị văn hóa sống động hơn bất kỳ bài giảng dài dòng. Điều này đặt ra một chuẩn mực mới cho giáo dục văn hóa trẻ em: dạy con di sản văn hóa không phải là đọc cho thuộc vài dòng khái niệm, mà là tổ chức không gian để các em tự trải qua lấm lem hồ dán, dính màu, dơ tay – và đổi lại là một ký ức gốc gác khó phai.
Tết cá Mậu Duệ: Một “lớp học” khác về căn tính cộng đồng
Câu chuyện đưa di sản vào trải nghiệm trực tiếp không chỉ diễn ra trong lớp học Trung thu, mà còn hiện rõ ở Lễ hội Tết cá người Tày xã Mậu Duệ. Tại thôn Cốc Cai, Tết cá năm 2026 diễn ra trong hai ngày 16 và 17/10, là dịp để những giá trị bản sắc được đánh thức, trao truyền và mở ra trải nghiệm mới cho du khách. Hoạt động bắt cá ruộng bằng tay biến cánh đồng thành lớp học ngoài trời: người tham gia bước xuống ruộng, chạm vào bùn đất, dòng nước để tìm những con cá ẩn mình. Đây vốn là công việc quen thuộc của cư dân nông nghiệp, nay trở lại như một bài học trực quan về cách người Tày nương theo tự nhiên để vun đắp cuộc sống. Người già kể cho con cháu cách bắt cá, chế biến món ăn; người trẻ khoác trang phục dân tộc trong ngày vui. Đó là phiên bản cộng đồng của học thực hành làng nghề: mọi thế hệ đều tham gia, vừa gìn giữ phong tục, vừa nhận ra giá trị di sản mình đang sở hữu và tự nguyện bảo vệ.
Từ một mùa trăng đến chiến lược giáo dục di sản lâu dài
Nếu nhìn Trăng Sáng Muôn Nơi và Tết cá Mậu Duệ như những sự kiện rời rạc, chúng sẽ dễ bị đánh giá là phong trào. Thực tế, chúng gợi mở một hướng đi dài hơi cho giáo dục văn hóa trẻ em: để di sản trở thành phần tự nhiên của đời sống học đường và cộng đồng, không khép lại cùng lễ bế mạc hay đêm rằm. Hành trình Trung thu này đặt mục tiêu mang 1 triệu món quà đến trẻ em khắp các tỉnh thành, đặc biệt địa bàn khó khăn, đồng thời tạo hành trình kết nối, sẻ chia và lan tỏa giá trị văn hóa Việt. Tết cá lại cho thấy từ bảo tồn bản sắc, địa phương có thể tạo thêm sinh kế bằng quảng bá nông sản, ẩm thực, hoạt động du lịch trải nghiệm. Cả hai cùng phát đi thông điệp: di sản chỉ thật sự sống khi nó giúp người trẻ hiểu mình là ai, gắn bó với cộng đồng nào và tự hào về căn tính ấy. Đã đến lúc các trường, địa phương coi việc đưa nghề thủ công truyền thống, lễ hội bản địa vào không gian học tập là một phần bắt buộc của chiến lược dạy con di sản văn hóa, thay vì những hoạt động “cho vui” theo mùa.
