Đọc hiểu là năng lực suy nghĩ, không phải cuộc đua đọc nhiều
Kỹ năng đọc hiểu là khả năng nắm ý, đánh giá thông tin, kết nối dữ liệu và suy nghĩ phản biện về điều đã đọc để hình thành hiểu biết có thể vận dụng. Vì thế, lời khuyên con đọc thật nhiều sẽ không đủ nếu trẻ chỉ lướt chữ rồi tìm câu trả lời nhanh. Kết quả PISA 2025 của OECD, thực hiện với 760.000 học sinh 15 tuổi tại 91 quốc gia và vùng lãnh thổ, cho thấy đọc hiểu là lĩnh vực học sinh sa sút nhiều nhất so với một thập kỷ trước; tại Việt Nam, 59% học sinh được khảo sát không thể dùng thông tin đọc hiểu để xử lý tình huống thực tế.
Đáng lo hơn, tình trạng “đọc vội” ở học sinh tăng gần gấp đôi trong giai đoạn 2018–2025, lên 9%. Mạng xã hội, nội dung ngắn và việc chuyển liên tục giữa các luồng thông tin khiến trẻ quen tiếp nhận tức thời, trong khi văn bản dài đòi hỏi kiên nhẫn theo dõi lập luận, đối chiếu ý và tự rút kết luận. Đọc sâu cho trẻ vì vậy không phải ép thêm số trang, mà là giúp con dừng lại để hỏi: điều này có nghĩa gì, căn cứ nào hỗ trợ nhận định ấy, và nó liên quan ra sao đến điều con đã biết?
Khi cách trình bày ảnh hưởng đến việc trẻ đọc lại
Không nên xem giấy và màn hình là hai phương tiện luôn cho kết quả như nhau. Một phân tích tổng hợp được bài viết nguồn dẫn lại ghi nhận người đọc văn bản trên màn hình đạt kết quả hiểu bài thấp hơn người đọc cùng nội dung trên giấy; tuy nhiên, mức chênh lệch còn tùy nhiệm vụ và cách sử dụng. Trong một thử nghiệm được nguồn đề cập, nhóm đọc trên máy tính bảng có xu hướng đi theo văn bản một chiều và ít quay lại đoạn khó hơn. Sau bài kiểm tra, nhóm đọc giấy đạt điểm hiểu nội dung cao hơn 24%.
Điều đó không có nghĩa phải cấm thiết bị số. Sách giấy có thể thuận tiện khi cần tập trung, định vị ý và quay lại đoạn văn dài; công cụ số hữu ích khi phục vụ mục tiêu học tập cụ thể. Phụ huynh nên chú ý cách con đọc hơn là chỉ kiểm tra con dùng phương tiện nào: con có dừng ở chỗ chưa hiểu không, có tìm lại bằng chứng trong bài không, có thể giải thích ý chính bằng lời mình không? Nghiên cứu về phương tiện đọc vẫn cần thêm dữ liệu để làm rõ tác động của công nghệ, nên lựa chọn hợp lý là tạo điều kiện cho trẻ luyện tập cả sự tập trung lẫn khả năng sử dụng tài liệu số có mục đích.
Ở bậc trung học cơ sở, đọc phải dẫn tới tự học
Khi lên trung học cơ sở, bài học dài hơn, khái niệm trừu tượng hơn, còn yêu cầu tự chuẩn bị và tự tìm lời giải tăng lên. Đây là lúc trẻ cần chuyển từ chờ người lớn giảng giải sang dùng việc đọc làm công cụ tự học. Một phương pháp tự học hiệu quả không bắt đầu bằng việc giao thêm thật nhiều sách, mà bằng những thao tác rõ ràng: đọc đúng, hiểu từ ngữ, nắm thông tin, phát hiện chi tiết, suy luận, nhận xét, liên hệ và bày tỏ suy nghĩ.
Có thể rèn chu trình “đọc – hỏi – nói lại”: sau một đoạn, trẻ tự đặt câu hỏi về ý chính hoặc điểm chưa rõ, rồi diễn đạt lại bằng ngôn ngữ của mình. Khi gặp vấn đề chưa biết, hãy khuyến khích con tìm tài liệu, so sánh thông tin và thử áp dụng điều vừa đọc vào bài tập hoặc tình huống đời sống. Dấu hiệu tiến bộ không chỉ là đọc nhanh hơn hay nhớ nhiều chi tiết hơn, mà là biết khai thác sách để giải bài khó và xử lý câu hỏi ngoài lớp học. Đọc khi ấy đã trở thành năng lực tự thân, không còn là nhiệm vụ làm để đối phó.
Cha mẹ đồng hành bằng câu hỏi, không bằng áp lực
Đọc sách cùng con nên là cuộc trò chuyện cởi mở, không phải buổi kiểm tra. Cha mẹ có thể hỏi con thích chi tiết nào, nhân vật đã quyết định dựa trên điều gì, hoặc con đồng tình với lập luận nào nhất. Nếu trẻ chưa hiểu, hãy cùng đọc lại đoạn đó và tìm manh mối trong văn bản thay vì vội giải thích đáp án. Cách làm này vừa tạo thói quen đọc kỹ, vừa cho trẻ thấy rằng không hiểu ngay không phải thất bại; đó là lúc cần đặt câu hỏi, kiểm chứng và suy nghĩ tiếp.
Gia đình cũng nên chủ động giới hạn thời gian dùng thiết bị điện tử và dành khoảng thời gian đều đặn cho sách, truyện hoặc văn bản phù hợp với sở thích của trẻ. Hãy để con chọn nội dung, rồi trò chuyện về điều hai bên cùng đọc; người lớn có thể làm gương bằng cách tự đọc bên cạnh con. Giáo viên cũng có thể giúp bằng cách cho học sinh tiếp xúc với bài viết, bảng biểu, hình ảnh và dữ liệu, đồng thời yêu cầu các em giải thích, lập luận, xử lý thông tin và phản biện. Muốn con tự học tốt, cha mẹ không cần biến việc đọc thành áp lực; cần giúp trẻ biến mỗi lần đọc thành cơ hội hiểu, hỏi và vận dụng.
