Từ ngành trọng điểm đến thị trường chuyên nghiệp: khoảng cách còn quá xa
Thị trường nhiếp ảnh chuyên nghiệp là hệ sinh thái nơi tác phẩm nhiếp ảnh được sáng tác, bảo vệ quyền tác giả, định giá, giao dịch và khai thác như tài sản văn hóa–kinh tế, thay vì chỉ tồn tại trong các cuộc thi và triển lãm mang tính phong trào. Nhiếp ảnh đã được xác định là ngành trọng điểm trong Chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, trên thực tế, phần lớn giá trị sáng tạo của giới cầm máy vẫn bị mắc kẹt giữa danh hiệu và giải thưởng, khó chuyển hóa thành thu nhập bền vững. Dù mỗi năm có hàng loạt cuộc thi, festival, liên hoan, nhiếp ảnh vẫn chưa được nhìn nhận đúng như một ngành nghề sáng tạo có thị trường rõ ràng, quy chuẩn nghề nghiệp minh bạch và chuỗi dịch vụ hỗ trợ bài bản. Vấn đề không nằm ở thiếu tác phẩm, mà ở thiếu cấu trúc thị trường và khung chính sách để công nhận và nuôi dưỡng nó.
Sôi nổi thi, triển lãm nhưng thiếu chuỗi giá trị kinh doanh
Con số hơn 2.000 tác phẩm của 221 tác giả từ 29 tỉnh, thành phố tham gia Festival Nhiếp ảnh trẻ lần thứ 6 do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức cho thấy sức sáng tạo không hề nhỏ. Mỗi năm, Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam bảo trợ khoảng 15 cuộc thi trên cả nước, chưa kể hàng chục cuộc thi của các địa phương, bộ, ngành. Nhưng phần lớn tác phẩm chỉ đi từ cuộc thi đến triển lãm, rồi dừng lại, chưa bước vào một thị trường giao dịch chuyên nghiệp. Nói cách khác, hệ thống hiện tại thiên về phong trào và vinh danh hơn là kinh doanh. Khi các cuộc thi không được gắn với hoạt động mua bán tác phẩm, hợp đồng bản quyền hay dịch vụ tư vấn hình ảnh, chúng chỉ tạo ra danh mục tác phẩm đoạt giải, chứ không tạo ra dòng sản phẩm văn hóa có giá trị thị trường. Đây là nghịch lý lớn nhất: nhiếp ảnh được gọi là ngành trọng điểm trong công nghiệp văn hóa Việt Nam, nhưng vận hành lại giống một sân chơi phong trào hơn là một ngành công nghiệp.
Điểm nghẽn cấu trúc: thiếu thể chế, thiếu trung gian, lỏng lẻo bản quyền
Để phát triển thị trường sáng tạo, nhiếp ảnh cần một chuỗi giá trị từ sáng tác đến giao dịch. Hiện Việt Nam chưa có bảo tàng chuyên biệt về nhiếp ảnh nghệ thuật; số phòng trưng bày có khả năng hỗ trợ nghệ sĩ giới thiệu và giao dịch tác phẩm còn ít. Những mắt xích trung gian như giám tuyển, gallery, tư vấn nghệ thuật, nhà đấu giá, nhà sưu tập chưa liên kết thành một mạng lưới chuyên nghiệp. Thiếu chuỗi liên kết này, giá trị sáng tạo khó được xác thực, định giá và đưa tới đúng nhóm công chúng, nên cũng khó chuyển hóa thành giá trị kinh tế bền vững cho người làm nghề. Một rào cản ngành nhiếp ảnh nữa là bản quyền: tác phẩm bị sao chép, cắt tên tác giả hoặc sử dụng thương mại mà không xin phép, không trả phí. Theo Đại tá, Nghệ sĩ nhiếp ảnh Đoàn Hoài Trung, hiện tượng công chúng "tùy tiện lấy một bức ảnh" trên mạng để dùng cho bài viết, quảng cáo mà không ghi tên, không trả tiền diễn ra tràn lan nhưng chưa có chế tài đủ sức răn đe. Khi quyền tác giả không được bảo vệ, tác phẩm không thể trở thành tài sản giao dịch đúng nghĩa.
Từ thực hành cá nhân đến hệ sinh thái chuyên nghiệp: cần khung chính sách mới
Hiện chúng ta đã có một đội ngũ nhiếp ảnh gia tích cực, có tư duy sáng tạo. Song việc chuyển từ thực hành cá nhân sang hệ sinh thái nghề nghiệp có tổ chức vẫn chưa diễn ra. Khi thiếu các định nghĩa rõ ràng về nghề, tiêu chuẩn hành nghề, cơ chế thuế phù hợp với lao động sáng tạo, nhiếp ảnh gia vẫn bị treo lơ lửng giữa tư cách nghệ sĩ và người làm dịch vụ. Họ khó lập kế hoạch nghề nghiệp dài hạn, khó đầu tư thiết bị, nhân lực với tầm nhìn công nghiệp. Chính sách hiện hành chưa giải được ba bài toán: bảo vệ bản quyền như tài sản, tạo không gian công cộng để lưu giữ và giao dịch tác phẩm, và xây dựng mạng lưới trung gian chuyên nghiệp. Không có những cấu phần này, nỗ lực phát triển thị trường sáng tạo sẽ dừng ở các khẩu hiệu. Muốn nhiếp ảnh trở thành một trụ cột thực chất của công nghiệp văn hóa Việt Nam, chúng ta phải coi đây là ngành kinh tế văn hóa với đầy đủ quy tắc thị trường, chứ không phải phụ lục của phong trào thi ảnh.
“Thành phố sáng tạo trong lĩnh vực nhiếp ảnh”: cơ hội cấu trúc lại thị trường
Điểm sáng hiếm hoi là việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang khảo sát, vận động thí điểm tại các địa phương giàu tiềm năng như Khánh Hòa, Huế, Ninh Bình, Quảng Ninh để xây dựng đề án "Thành phố sáng tạo trong lĩnh vực nhiếp ảnh". Đây được thiết kế không chỉ như nơi tổ chức triển lãm, mà hướng tới kết nối nhiếp ảnh với văn hóa, du lịch, công nghệ và các không gian sáng tạo. Trên thế giới, mô hình "Thành phố nhiếp ảnh" ở Pháp, Đức, Thụy Sĩ đã cho thấy sức hút khi trở thành điểm đến của du khách, nhiếp ảnh gia và giới sáng tạo. Nếu được triển khai nghiêm túc, sáng kiến này có thể là bước đi đầu tiên để tái cấu trúc thị trường nhiếp ảnh chuyên nghiệp: tạo hạ tầng trưng bày, nuôi dưỡng các vai trò trung gian, thử nghiệm cơ chế bản quyền và giao dịch. Nhưng để không trở thành một nhãn hiệu du lịch mới, "Thành phố sáng tạo" phải đi kèm cải cách thể chế rộng hơn, trong đó nhiếp ảnh được bảo vệ như một hoạt động văn hóa–kinh tế hợp pháp, ổn định và có lộ trình phát triển lâu dài.
