Từ sáng tác cá nhân đến tham vọng thị trường chuyên nghiệp
Thị trường nhiếp ảnh Việt Nam là quá trình chuyển dịch từ hoạt động sáng tác mang tính cá nhân, thiên về thi cử và triển lãm, sang một cấu trúc chuyên nghiệp gắn với công nghiệp văn hóa sáng tạo, nơi tác phẩm ảnh được định giá, giao dịch và lưu thông như một loại tài sản sáng tạo trong nền kinh tế sáng tạo. Nhiếp ảnh đã được xác định là ngành trọng điểm trong Chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam, đồng nghĩa nó không còn đứng bên lề mà phải bước vào sân chơi kinh tế. Cùng với sự phát triển của công nghệ số, nhiếp ảnh mở rộng không gian sáng tạo và thu hút đông đảo người theo đuổi. Tuy nhiên, câu hỏi cốt lõi vẫn chưa có lời đáp trọn vẹn: làm sao chuyển khối lượng tác phẩm khổng lồ thành một thị trường nhiếp ảnh Việt Nam có cấu trúc, có chuỗi giá trị rõ ràng, thay vì dừng lại ở sự sôi động mang tính phong trào.
Trại sáng tác nhiếp ảnh: Lò luyện tay nghề hay bệ phóng thị trường?
Trại sáng tác nhiếp ảnh năm 2026 do Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh tổ chức khai mạc sáng 19/8 là một lát cắt thú vị của quá trình chuyên nghiệp hóa nhiếp ảnh. Diễn ra từ ngày 19–28/8, trại được giới thiệu như dịp để các nghệ sĩ, hội viên giao lưu, trao đổi kinh nghiệm, tìm kiếm góc nhìn mới, đồng thời quảng bá văn hóa, con người và thiên nhiên Quảng Ngãi đến công chúng. Đây là mô hình đào tạo tại chỗ: hội viên được Nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Nhân Quyền chia sẻ về ảnh chân dung, quan sát làng nghề, sự giao thoa giữa ảnh nghệ thuật và ảnh báo chí, cũng như cấu trúc ảnh bộ. Ở cấp độ kỹ năng, trại sáng tác nhiếp ảnh đáp ứng nhu cầu rõ ràng: nâng chất lượng sáng tạo. Nhưng nếu chỉ dừng ở việc “rèn tay nghề”, mà không kết nối với công nghiệp văn hóa sáng tạo, trại vẫn khó trở thành bệ phóng cho thị trường chuyên nghiệp.
Bùng nổ sáng tác nhưng thiếu thị trường: Điểm nghẽn nằm ở đâu?
Con số hơn 2.000 tác phẩm của 221 tác giả từ 29 tỉnh, thành gửi về Festival Nhiếp ảnh trẻ lần thứ 6 năm 2025 là minh chứng cho sức sáng tác mạnh mẽ. Mỗi năm, Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam còn bảo trợ khoảng 15 cuộc thi trên cả nước, chưa kể hàng chục cuộc thi khác. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây: “Hoạt động sáng tác diễn ra sôi nổi, số lượng tác phẩm lớn, nhưng phần lớn các tác phẩm vẫn chỉ đi từ cuộc thi đến triển lãm, chưa bước vào một thị trường giao dịch chuyên nghiệp”. Lý do không chỉ ở thiếu phòng trưng bày hay bảo tàng nhiếp ảnh nghệ thuật, mà ở chỗ những mắt xích trung gian – giám tuyển, gallery, tư vấn nghệ thuật, nhà đấu giá, nhà sưu tập – chưa liên kết thành mạng lưới chuyên nghiệp. Khi chuỗi liên kết bị đứt đoạn, giá trị sáng tạo khó chuyển hóa thành giá trị kinh tế bền vững cho người làm nghề.
Bản quyền, hạ tầng và trách nhiệm chính sách trong chuyên nghiệp hóa nhiếp ảnh
Một thị trường nhiếp ảnh Việt Nam lành mạnh không thể xây trên nền tảng bản quyền lỏng lẻo. Thực tế, tác phẩm ảnh dễ bị sao chép, cắt bỏ tên tác giả, đưa vào quảng cáo hoặc bài viết mà không xin phép, không trả phí. Đại tá, Nghệ sĩ nhiếp ảnh Đoàn Hoài Trung cảnh báo hiện tượng công chúng tùy tiện lấy ảnh trên mạng mà không ghi tên, không trả tiền, trong khi chế tài chưa đủ sức răn đe. Khi quyền tác giả không được bảo vệ, bức ảnh khó trở thành tài sản sáng tạo có thể giao dịch. Bên cạnh đó, việc chưa có bảo tàng chuyên biệt về nhiếp ảnh nghệ thuật, số phòng trưng bày hỗ trợ giới thiệu và giao dịch tác phẩm còn ít, khiến hạ tầng thị trường yếu và phân mảnh. Nếu nhà nước chỉ dừng ở việc khuyến khích sáng tác, mà không nâng chuẩn bảo vệ bản quyền và đầu tư cho hạ tầng trưng bày, thì chuyên nghiệp hóa nhiếp ảnh sẽ tiếp tục bị kẹt trong ý tưởng.
Kết nối nhiếp ảnh với công nghiệp văn hóa sáng tạo: Con đường bắt buộc
Đưa nhiếp ảnh vào công nghiệp văn hóa sáng tạo không phải khẩu hiệu, mà là yêu cầu cấu trúc lại toàn bộ chuỗi giá trị. Hiện Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang khảo sát, vận động thí điểm đề án “Thành phố sáng tạo trong lĩnh vực nhiếp ảnh” tại các địa phương như Khánh Hòa, Huế, Ninh Bình, Quảng Ninh. Mục tiêu không chỉ là tổ chức triển lãm, mà còn kết nối nhiếp ảnh với văn hóa, du lịch, công nghệ và các không gian sáng tạo. Một phát biểu đáng trích dẫn là: “Đây cũng có thể là một hướng đi để nhiếp ảnh Việt Nam từng bước hình thành thị trường chuyên nghiệp, đưa giá trị sáng tạo đến gần hơn với công chúng”. Vấn đề là các đề án này phải gắn kết với trại sáng tác nhiếp ảnh, với hội nghề nghiệp và cộng đồng sáng tạo, để mỗi bức ảnh không chỉ là sản phẩm của cảm hứng cá nhân, mà còn là mắt xích trong một ngành công nghiệp văn hóa đang hình thành.
