Chi phí tái định cư đang thành một phần lớn của bài toán đường sắt
Tái định cư đường sắt tốc độ cao là quá trình chuẩn bị nơi ở mới, hạ tầng và hỗ trợ sinh kế cho người dân phải di dời để nhường đất xây dựng tuyến đường sắt. Đây không phải phần việc phụ: nếu chỗ ở mới chưa sẵn sàng, tiến độ bàn giao mặt bằng khó có thể bảo đảm.
Đà Nẵng đã phê duyệt ít nhất ba dự án tái định cư riêng biệt với tổng vốn vượt 800 tỷ đồng. Trong đó, khu tái định cư Hòa Tiến được duyệt ngày 16/10, có mức đầu tư hơn 380,85 tỷ đồng và diện tích 24,5ha. Ngày 21/10, thành phố duyệt dự án tại Hòa Khánh và Liên Chiểu với vốn hơn 488 tỷ đồng; ngày 23/10, dự án ở Điện Bàn Bắc được phê duyệt với vốn hơn 127,35 tỷ đồng. Những con số này cho thấy Đà Nẵng giải phóng mặt bằng không thể chỉ dựa vào quyết định thu hồi đất: thành phố phải đầu tư quỹ đất và hạ tầng đủ sớm để người dân có thể chuyển đến nơi ở mới.
Nhiều địa bàn, một tuyến đường sắt và tiến độ đến năm 2029
Các điểm tái định cư được bố trí ở Hòa Tiến, Điện Bàn Bắc, Hòa Khánh – Liên Chiểu và Gò Nổi, phản ánh phạm vi giải phóng mặt bằng rộng chứ không phải một điểm nghẽn đơn lẻ. Riêng dự án Điện Bàn Bắc sử dụng khoảng 66.937,6m² đất; khu tái định cư Gò Nổi là một phần của chương trình bồi thường, hỗ trợ và di dời hạ tầng kỹ thuật phục vụ tuyến đường sắt.
Tuyến đường sắt tốc độ cao qua Đà Nẵng dài khoảng 116,05km, từ phường Hải Vân đến xã Núi Thành, đi qua 24 xã, phường. Thành phố bố trí 29 dự án độc lập để xây dựng 20 khu tái định cư và 9 khu nghĩa trang; các dự án liên quan dự kiến thực hiện trong giai đoạn 2026–2029. Mốc thời gian này khiến việc phối hợp giữa xây khu ở mới, thu hồi đất và di dời công trình kỹ thuật trở thành phép thử về năng lực điều hành. Chậm một mắt xích có thể làm người dân phải chờ lâu hơn và ảnh hưởng kế hoạch bàn giao mặt bằng.
Hạ tầng phải đi cùng chỗ ở và sinh kế
Điểm đáng chú ý là các dự án không dừng ở chia lô. Khu tại Điện Bàn Bắc được đầu tư đường giao thông, thoát nước mưa và nước thải, trạm xử lý nước thải, điện, chiếu sáng, hào kỹ thuật và công viên cây xanh. Dự án có bốn nhánh đường tổng chiều dài khoảng 1.125m, công suất xử lý nước thải 190m³ mỗi ngày đêm, cùng hơn 4.048m² đất cây xanh công cộng. Đây là hướng đầu tư hạ tầng Đà Nẵng cần theo đuổi: người dân chuyển đến phải có điều kiện sinh hoạt ổn định, không chỉ nhận một nền đất.
Tác động xã hội sẽ được quyết định bởi chất lượng thực hiện. Thu hồi đất có thể làm xáo trộn nơi ở, công việc và mạng lưới hỗ trợ quen thuộc; vì vậy, bồi thường đúng quy định phải đi cùng thông tin rõ ràng, bàn giao khu ở đúng lúc và hỗ trợ để người dân khôi phục sinh kế. Quy hoạch Gò Nổi từng dự kiến 233 lô, mỗi lô khoảng 150m², đồng thời dành đất cho giáo dục và hạ tầng xã hội. Những chi tiết ấy cần trở thành dịch vụ thực tế khi khu dân cư hình thành, thay vì chỉ nằm trên bản vẽ.
Tiến độ xây dựng sẽ quyết định mức độ đồng thuận
Các dự án tái định cư có thời gian thực hiện đến năm 2029, nên áp lực không chỉ là xây nhanh mà còn phải hoàn thành đúng trình tự, đồng bộ với kế hoạch thu hồi đất và bàn giao mặt bằng. Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình giao thông và nông nghiệp Đà Nẵng được giao làm chủ đầu tư kiêm quản lý dự án Điện Bàn Bắc, phối hợp triển khai và bàn giao công trình sau khi hoàn thành.
Tuyến đường sắt Bắc-Nam có ý nghĩa kết nối toàn quốc, nhưng lợi ích dài hạn không thể là lý do để xem nhẹ chi phí trước mắt mà các hộ dân phải gánh chịu. Thành phố nên công khai tiến độ từng khu, tiêu chí bố trí và tình trạng hạ tầng thiết yếu để người dân biết khi nào có thể chuyển đi, điều chỉnh kế hoạch sống và làm việc. Nếu quỹ nhà ở mới hoàn thiện trước khi mặt bằng được yêu cầu bàn giao, dự án vừa giảm nguy cơ đình trệ vừa củng cố niềm tin. Ngược lại, chạy theo tiến độ đường sắt mà để tái định cư chậm sẽ biến khâu chuẩn bị thành nguồn bất bình.
Vì vậy, hơn 800 tỷ đồng đã được phê duyệt nên được nhìn như cam kết phải chuyển thành nơi ở có thể sống được, không chỉ là ngân sách xây dựng. Thành công của Đà Nẵng sẽ được đo bằng cả tiến độ tuyến đường lẫn khả năng giúp các gia đình ổn định cuộc sống trước khi rời nơi ở cũ.
