Tăng trưởng xuất khẩu là bàn đạp, không phải đích đến
Ngành bán dẫn là hệ sinh thái sản xuất và công nghệ gồm nghiên cứu vật liệu, thiết kế vi mạch, chế tạo trên wafer, đóng gói và kiểm chuẩn để tạo ra linh kiện phục vụ thiết bị số. Tốc độ tăng trưởng xuất khẩu bán dẫn bình quân 31,8% mỗi năm trong giai đoạn 2006-2025 đưa Việt Nam đứng đầu về tốc độ tăng trong tám nền kinh tế được khảo sát. Đây là tín hiệu đáng kể, nhưng không thể xem tốc độ tăng trưởng như bằng chứng rằng Việt Nam đã nắm được những khâu giá trị cao. Khoảng cách giữa tăng nhanh và có vị trí mạnh vẫn còn; vì thế, mục tiêu cần là chuyển đà xuất khẩu thành năng lực thiết kế, công nghệ và doanh nghiệp nội địa. Chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc, trong khi nhu cầu chip cho AI, xe điện và trung tâm dữ liệu tăng lên. Cửa cơ hội đang mở, nhưng không tự động đưa Việt Nam rời khỏi vai trò gia công.
Một bước tiến đáng chú ý là ngày 3/11/2026, Viettel và Ban Cơ yếu Chính phủ công bố chip bảo mật VGC v1.0 cùng nền tảng bán dẫn bảo mật đầu tiên do Việt Nam làm chủ thiết kế. Chip được phát triển trên tiến trình 28 nm, tích hợp khoảng 300 triệu bóng bán dẫn và bước đầu được ứng dụng trong USB lưu trữ an toàn cho các cơ quan Đảng, Nhà nước và Quốc phòng. Đây là dấu hiệu cho thấy năng lực thiết kế trong nước có thể tạo ra sản phẩm cụ thể, nhưng chặng tiếp theo phải là thử nghiệm, thương mại hóa và mở rộng thị trường. Với ngành bán dẫn Việt Nam, tăng trưởng xuất khẩu chỉ có ý nghĩa chiến lược khi đi cùng khả năng làm chủ nhiều công đoạn hơn.
Chuỗi giá trị rộng hơn nhà máy chip
Tranh luận về bán dẫn thường bị thu hẹp thành hai hình ảnh: phòng sạch và nhà máy chế tạo chip. Cách nhìn ấy bỏ qua phần lớn hệ sinh thái và có thể khiến địa phương đầu tư sai trọng tâm. Chuỗi giá trị bán dẫn gồm nghiên cứu, chế tạo và lựa chọn vật liệu, thiết kế vi mạch; chế tạo linh kiện trên wafer; rồi đóng gói và kiểm chuẩn trước khi xuất xưởng. Mỗi công đoạn cần tổ hợp kỹ năng, vốn, thiết bị và đối tác khác nhau. Không phải địa phương nào cũng có điều kiện xây dựng khâu chế tạo wafer, vốn đòi hỏi công nghệ và hạ tầng chuyên biệt. Nhưng điều đó không đồng nghĩa họ đứng ngoài cuộc: thiết kế, vật liệu, thiết bị, kiểm thử, đóng gói hay dịch vụ kỹ thuật đều có thể là vị trí phù hợp nếu gắn với năng lực sẵn có.
Bởi vậy, địa phương và doanh nghiệp nên bắt đầu bằng câu hỏi mình có thể cung cấp giá trị gì cho chuỗi, thay vì chạy đua công bố tham vọng làm chip. Nền tảng thiết kế vi mạch, nhân lực kỹ thuật, mạng lưới nhà cung ứng và năng lực kiểm chuẩn cần được phát triển theo lộ trình thực tế. Đà tăng xuất khẩu tạo sức hút với nhà đầu tư, nhưng nếu thiếu liên kết giữa doanh nghiệp trong nước và các dự án FDI, phần giá trị nội địa có thể tăng chậm hơn sản lượng. Chính sách tốt nên gắn hỗ trợ với đào tạo, chuyển giao công nghệ, thiết kế và phát triển nhà cung ứng, thay vì chỉ đo thành công bằng số nhà máy được xây.
Cơ hội bán dẫn Nghệ An nằm ở vị trí thực tế
Nghệ An cho thấy một địa phương chưa có nhà máy chế tạo chip lõi vẫn có thể tìm chỗ đứng trong hệ sinh thái. Tỉnh đã có nền công nghiệp hỗ trợ điện tử và các doanh nghiệp tham gia những công đoạn hạ nguồn. Luxshare-ICT tại Nghệ An, chẳng hạn, ứng dụng chip đã hoàn thiện lên bo mạch qua công đoạn SMT; đây là hoạt động trong chuỗi cung ứng điện tử, không phải chế tạo chip hay wafer. Cách phân biệt này quan trọng: nó giúp địa phương nhận diện năng lực đang có, xác định mắt xích cần bồi đắp và tránh quảng bá hoạt động lắp ráp như năng lực sản xuất bán dẫn lõi. Cơ hội bán dẫn Nghệ An vì thế nên được xây từ hệ sinh thái hiện hữu, rồi mở rộng dần sang các dịch vụ và công đoạn có hàm lượng kỹ thuật cao hơn.
Tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030 chuyển từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu, không thu hút FDI bằng mọi giá. Hướng đi này hợp lý nếu chính sách thu hút doanh nghiệp đi kèm cam kết đào tạo lao động, phát triển nhà cung ứng và tạo liên kết với cơ sở nghiên cứu. Dự thảo nghị quyết của tỉnh đề xuất hỗ trợ đào tạo nhân lực, chi phí thiết kế chip, chuyển giao công nghệ và phát triển chuỗi cung ứng tại địa phương. Hỗ trợ chỉ phát huy tác dụng khi nhắm đúng khoảng trống năng lực, có tiêu chí đánh giá kết quả và tạo thêm việc làm kỹ thuật, thay vì chỉ tăng số dự án. Nghệ An không cần có mặt ở mọi khâu; tỉnh cần chọn khâu có thể làm tốt và nâng cấp được.
Đầu tư vào người và năng lực trước tham vọng quy mô
Lợi thế bền vững không đến từ danh xưng trung tâm bán dẫn, mà từ đội ngũ có thể thiết kế, vận hành, đo kiểm và cải tiến sản phẩm. Đào tạo cần đi sát nhu cầu từng công đoạn: kỹ thuật viên thiết bị và phòng sạch không thể thay thế kỹ sư thiết kế, cũng như nhân lực đóng gói, kiểm chuẩn cần chương trình thực hành riêng. Từ năm học 2025-2026, Trường Cao đẳng Công nghiệp Bắc Ninh mở các chuyên ngành như vi mạch bán dẫn, nhà máy thông minh, hệ vi cơ điện tử tích hợp, IoT, robot công nghiệp và AI. Đây là gợi ý hữu ích cho các địa phương khác: xây năng lực nhân lực theo nhu cầu doanh nghiệp, đồng thời phối hợp đào tạo tại trường với thực hành ở nhà máy.
Việc chip hiện diện trong điện thoại, máy tính, xe điện, hạ tầng 5G, AI, thiết bị y tế và tự động hóa cho thấy ngành này tác động đến cả sản xuất lẫn đời sống thường ngày. Nhưng không nên biến nhu cầu lớn thành lời hứa rằng mọi địa phương đều có thể nhanh chóng làm chủ công nghệ lõi. Việt Nam cần chọn phân khúc tương xứng với nguồn lực, rồi kiên trì nâng cấp từ ứng dụng, thiết kế và kiểm thử sang những hoạt động có giá trị cao hơn. Với Nghệ An, điều đó có nghĩa là củng cố công nghiệp điện tử phụ trợ, phát triển nhân lực và gắn ưu đãi với chuyển giao năng lực. Tăng trưởng xuất khẩu đã mở cánh cửa; chọn đúng vị trí và xây năng lực nội địa mới quyết định Việt Nam có thể tiến sâu đến đâu.
