Thiếu cát xây dựng: nút thắt mới của phát triển hạ tầng ĐBSCL
Thiếu cát xây dựng ở Đồng bằng sông Cửu Long là tình trạng nguồn cát san lấp không đáp ứng nhu cầu của các dự án giao thông trọng điểm, khiến tiến độ thi công bị kéo chậm, đồng thời làm gia tăng áp lực mở thêm mỏ khai thác với nhiều rủi ro sạt lở và tác động tiêu cực đến môi trường sông ngòi nhạy cảm. Đây không còn là câu chuyện kỹ thuật mà là bài toán phát triển – môi trường đầy mâu thuẫn. Thời gian qua, nguồn cát thiếu hụt đã ảnh hưởng rõ rệt đến tiến độ các dự án thành phần đường cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng. Ba dự án này cần hơn 16,6 triệu m3 cát nhưng hiện mới có khoảng 10,8 triệu m3, lượng cát còn thiếu và chưa có nguồn cung là 2,5 triệu m3. Khi con số thiếu hụt trở thành thước đo của chậm tiến độ, câu hỏi cấp thiết là: chúng ta sẵn sàng đánh đổi điều gì để lấp đầy khoảng trống cát?
Mở thêm mỏ cát: quyết định mang theo nỗi lo sạt lở và mất niềm tin
Trong bối cảnh hàng loạt công trình trọng điểm cần vật liệu san lấp, việc mở thêm mỏ cát đang được xem như yêu cầu bắt buộc để giải bài toán thiếu cát xây dựng. UBND Vĩnh Long đã cấp phép khai thác hai mỏ cát NTSH.10 và NTSH.10A theo cơ chế đặc thù, với tổng khối lượng 1,7 triệu m3, nhằm bảo đảm tiến độ dự án đường ra đảo Hòn Khoai. Nhưng mỗi giấy phép mới lại đi kèm nỗi lo cũ: người dân địa phương cảnh báo nguy cơ gây sạt lở cù lao Tân Quy và tác động xấu đến môi trường, đề nghị cân nhắc kỹ phương án khai thác. Tại Cần Thơ, mỏ cát MS01 phục vụ các dự án thành phần cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng cũng khiến cư dân cù lao Phong Nẫm sống trong tâm trạng bất an tương tự. Tiến độ nhanh sẽ vô nghĩa nếu người dân thấy mình bị đặt bên lề, còn bờ sông thì bị biến thành "vật thế chấp" cho các quyết định phát triển.
Sông Cửu Long mong manh: áp lực khai thác cát và nguy cơ sạt lở
Đồng bằng sông Cửu Long vốn đã đối mặt sạt lở gia tăng, nay áp lực khai thác cát môi trường lại đẩy rủi ro lên cao hơn. Người dân trên các cù lao như Tân Quy và Phong Nẫm không phản đối hoàn toàn việc hút cát, nhưng họ hiểu rõ hơn ai hết cái giá phải trả khi lòng sông bị khoét sâu: từ sạt lở bờ, cuốn trôi đất đai, nhà cửa đến xáo trộn dòng chảy, bãi bồi. Họ mong muốn việc khai thác không vượt quá phạm vi, số lượng được cấp phép để hạn chế nguy cơ sạt lở. Các cơ quan chuyên môn đã phải triển khai quan trắc, mô phỏng thủy lực, đánh giá tác động đến lòng, bờ, bãi sông trước khi cấp phép. Tuy nhiên, dù mô hình và số liệu có chi tiết đến đâu, chúng cũng khó bao quát hết biến động của một hệ thống sông nước phức tạp như sông Cửu Long. Nếu buông lỏng quản lý, cái giá phải trả sẽ không chỉ là những đoạn bờ sông sạt lở mà còn là sự xói mòn niềm tin của người dân vào các quyết định phát triển.
Giám sát chặt, đánh giá kỹ: điều kiện tiên quyết cho mọi mỏ cát mới
Điểm sáng hiếm hoi trong bức tranh thiếu cát xây dựng là việc một số địa phương bắt đầu đặt kỷ luật khai thác lên ngang với áp lực tiến độ. Tại Vĩnh Long, trước khi cấp phép mỏ cát, Sở NN-MT phối hợp đơn vị tư vấn kỹ thuật nhiều lần khảo sát địa chất, địa hình lòng sông, lập bình đồ, đánh giá trữ lượng, đồng thời mô phỏng thủy lực, dòng chảy để đánh giá tác động môi trường. Phương tiện khai thác buộc phải lắp camera, thiết bị định vị và giám sát hành trình; định kỳ hàng tháng đo đạc địa hình đáy sông, theo dõi diễn biến dòng chảy và nguy cơ sạt lở, dữ liệu liên tục cập nhật để cơ quan quản lý đối chiếu, yêu cầu dừng khai thác nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường. Đồng Tháp thành lập hẳn Hội đồng thẩm định đánh giá tác động môi trường trước khi cấp phép mỏ cát trên sông Hậu, với quan điểm không vì áp lực tiến độ mà bỏ qua điều kiện cấp phép. Những bước đi này cho thấy: giám sát chặt chẽ và đánh giá kỹ lưỡng không phải thủ tục, mà là "hàng rào an toàn" cuối cùng cho cả dòng sông lẫn người dân.
Cân bằng phát triển – môi trường: không thể chỉ dựa vào cát
Khi giá trị thực hiện 6 tháng đầu năm 2026 của ba dự án thành phần cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng mới đạt 1.576/19.760 tỷ đồng, tương ứng 7,97% giá trị hợp đồng, dễ hiểu vì sao các bên sốt ruột với bài toán cát. Nhưng nếu lời giải duy nhất là mở thêm mỏ, đồng bằng sẽ mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn: thiếu cát – khai thác thêm – sạt lở – mất niềm tin – lại thiếu cát. Cần một cách tiếp cận khác, nơi tiến độ chỉ có ý nghĩa khi đi cùng kỷ luật khai thác. Các dự án phải tính đến vật liệu xây dựng bền vững hơn, phương án thiết kế giảm nhu cầu san lấp, hay ít nhất là phân bổ khối lượng cát theo mức chịu tải sinh thái của từng đoạn sông. Quan trọng hơn, người dân phải được tham gia vào quá trình giám sát thông qua các tổ công tác liên ngành đã được thành lập. Chỉ khi cộng đồng trở thành "tai mắt" của hệ thống quản lý, ĐBSCL mới có cơ hội vừa xây đường, vừa bảo vệ được những con sông đang nuôi sống mình.
