El Niño mạnh bất thường: Tín hiệu cảnh báo sớm cho Đông Nam Á
El Niño Đông Nam Á là hiện tượng khí hậu đặc trưng bởi sự nóng lên bất thường của nhiệt độ bề mặt biển tại khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương xích đạo, làm thay đổi hoàn lưu khí quyển, gây mất cân bằng nhiệt và ẩm, từ đó dẫn tới các đợt nắng nóng kéo dài, giảm mưa diện rộng, gây hạn hán, thiếu nước mùa khô và gia tăng nguy cơ thiên tai ở nhiều quốc gia. Theo các cơ quan khí tượng, ENSO đã chuyển sang trạng thái El Niño và hiện đang duy trì pha này. Tại khu vực Nino 3.4, nhiệt độ mặt nước biển trong tuần thứ hai của tháng 8 cao hơn trung bình 1,8°C, báo hiệu một đợt El Niño không hề “hiền lành” như nhiều người vẫn kỳ vọng.
Kịch bản hạn hán năm 2026: Việt Nam phải coi đây là phép thử năng lực quản trị nước
Nếu vẫn xem El Niño là rủi ro “đến rồi đi”, chúng ta sẽ trả giá bằng hạn hán năm 2026 trên diện rộng. El Niño được dự báo duy trì cường độ mạnh đến rất mạnh trong giai đoạn tháng 9–11 với xác suất 100%, trong đó khả năng đạt mức rất mạnh khoảng 93%. Đây không phải một cảnh báo thông thường, mà là kịch bản cực đoan mà hệ thống quản lý nguồn nước phải mặc định coi là chuẩn. Dữ liệu lịch sử cho thấy El Niño có xu hướng làm kết thúc mùa mưa sớm, giảm lượng mưa và nguồn nước, từ đó đẩy nguy cơ hạn hán, thiếu nước mùa khô và xâm nhập mặn lên rất cao trong mùa khô 2026–2027. Nếu vẫn vận hành theo “năm trung bình”, Việt Nam sẽ bị động trước các cú sốc khí hậu lặp lại ngày càng dày.
Trung Bộ, Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long: Ba “tâm chấn” hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn
Ngày 18/8, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã gửi văn bản đề nghị các tỉnh, thành Trung Bộ, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long sớm triển khai giải pháp phòng, chống hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn trong mùa khô 2026–2027. Đồng thời, một văn bản khác được ban hành, yêu cầu xây dựng và cập nhật phương án theo kịch bản rủi ro rất cao cho hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn. Đây là bước đi đúng, nhưng cũng cho thấy chúng ta đang phải “chạy theo” thời tiết thay vì đi trước một bước. Theo kịch bản rất cao, dòng chảy vào Đồng bằng sông Cửu Long có thể thấp hơn trung bình nhiều năm từ 15–20%, còn xâm nhập mặn có thể đạt mức từng ghi nhận trong mùa khô 2015–2016, khi ranh mặn 4g/l tiến sâu 50–70km vào nội đồng, xa hơn trung bình 7–13km dọc theo các cửa sông.
Tại Đồng bằng sông Cửu Long, giai đoạn xâm nhập mặn cao điểm được dự báo từ tháng 1 đến tháng 4, kéo theo nguy cơ thiệt hại lớn cho lúa Đông Xuân, mô hình lúa–tôm và cây ăn trái nếu lịch thời vụ không điều chỉnh tương thích. Ở Bắc Trung Bộ và duyên hải Nam Trung Bộ, diện tích bị ảnh hưởng trong các vụ Đông Xuân và Hè Thu có thể tăng mạnh theo từng kịch bản, trong khi các vùng cao nguyên Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ đối diện rủi ro thiếu nước tưới, suy giảm nguồn nước cho sinh hoạt và tăng nguy cơ cháy rừng. Vấn đề không chỉ là thiếu nước cho sản xuất nông nghiệp, mà là nguy cơ suy giảm an ninh nguồn nước, khi cùng lúc nhiều lưu vực rơi vào trạng thái căng thẳng.
Hàng trăm nghìn hộ dân trước nguy cơ thiếu nước: Từ cảnh báo khí tượng đến khủng hoảng sinh hoạt
Tác động của El Niño Đông Nam Á không dừng ở số liệu trên bản đồ khí tượng; nó sẽ gõ cửa từng hộ gia đình vốn đã mong manh trước biến đổi khí hậu. Các dự báo cho thấy, từ tháng 1 đến tháng 2, lượng mưa thấp tại Tây Nguyên và Nam Bộ có thể làm tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn, ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống và sản xuất nông nghiệp. Trong một kịch bản, khoảng 107.000 hộ dân ở các tỉnh Vĩnh Long, An Giang, Cà Mau và thành phố Cần Thơ có thể đối mặt với thiếu nước sinh hoạt. Nếu tình huống rủi ro rất cao xảy ra, số hộ bị ảnh hưởng có thể tăng lên tới 254.570 hộ, tập trung chủ yếu ở Đồng bằng sông Cửu Long, Bắc Trung Bộ và duyên hải Nam Trung Bộ. Câu hỏi đặt ra là: chúng ta chấp nhận để thêm bao nhiêu hộ dân phải sống bằng nước trữ trong can, nước mua từng bồn, trước khi xem an ninh nước là ưu tiên ngang với an ninh lương thực?
Việt Nam cần gì để không bị “bắt nạt” bởi El Niño và biến đổi khí hậu?
Các chỉ đạo hiện nay đã yêu cầu các địa phương cập nhật kế hoạch phòng, chống hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn theo kịch bản rủi ro rất cao, thay vì kịch bản trung bình. Một trong những yêu cầu quan trọng là điều chỉnh lịch thời vụ, sắp xếp mùa vụ phù hợp với khả năng cấp nước để tránh trùng với đỉnh hạn hán hoặc xâm nhập mặn khi cây trồng cần nước nhiều nhất. Đồng thời, các hồ chứa thủy lợi, thủy điện phải được tận dụng tối đa khả năng tích nước trong mùa mưa năm 2026 để dự trữ cho mùa khô, song song với bảo đảm an toàn công trình và vùng hạ du. Nói cách khác, ứng phó biến đổi khí hậu không thể chỉ là các khẩu hiệu; đó phải là việc tái thiết kế cách chúng ta quản lý nước, quy hoạch mùa vụ, bảo vệ rừng và phát triển đô thị.
“Theo cơ quan khí tượng, nhiệt độ trung bình trong giai đoạn tới dự kiến cao hơn chuẩn khí hậu từ 0,5–2°C ở nhiều khu vực, trong đó Tây Nguyên và Nam Bộ có thể cao hơn 1,5–2°C.” Nếu vẫn phát triển theo cách cũ, Việt Nam sẽ tiếp tục bị động trước mỗi đợt El Niño. El Niño lần này phải được nhìn như phép thử khả năng ứng phó biến đổi khí hậu: liệu chúng ta có dám chuyển từ tư duy cứu trợ sang phòng ngừa, từ giải pháp ngắn hạn sang đầu tư dài hạn cho hạ tầng nước, nông nghiệp thông minh khí hậu và hệ thống cảnh báo sớm? Câu trả lời sẽ quyết định không chỉ mức độ thiệt hại trong mùa khô 2026–2027, mà cả con đường phát triển bền vững của đất nước trong những thập kỷ tới.
