Nút thắt kép: thiếu cát xây dựng và ách tắc mặt bằng
Thiếu cát xây dựng và các vướng mắc giải phóng mặt bằng đang trở thành nút thắt dự án mang tính hệ thống, khiến hàng loạt dự án hạ tầng Việt Nam ở phía Bắc dù đã bước vào giai đoạn tăng tốc thi công vẫn bị chậm tiến độ, đội áp lực về thời gian, chi phí và niềm tin của xã hội vào năng lực thực thi các công trình nghìn tỷ. Hình ảnh trên các công trường cho thấy một thực tế trái ngược với các bản kế hoạch tham vọng: nhà thầu, chủ đầu tư căng mình huy động nhân lực, máy móc nhưng lại bị trói bởi những nút thắt nằm ngoài phạm vi quản lý của họ – từ sự khan hiếm nguồn vật liệu đến các thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư kéo dài. Vấn đề không còn là vài điểm trục trặc đơn lẻ, mà là dấu hiệu cho thấy cấu trúc cung ứng vật liệu và quy trình giải phóng mặt bằng chưa theo kịp tốc độ mở rộng mạng lưới cao tốc, và nếu không được tháo gỡ ở cấp hệ thống, mỗi dự án lớn sẽ tiếp tục trở thành một cuộc "chạy nước rút" đầy rủi ro ở giai đoạn cuối.
Thiếu cát đắp: điểm yếu lộ rõ trong chuỗi cung ứng vật liệu
Cao tốc Ninh Bình – Hải Phòng là ví dụ điển hình cho nút thắt thiếu cát xây dựng khi dự án hiện còn thiếu hơn 9 triệu m3 cát đắp. Sau hơn một năm kể từ ngày khởi công 12/5/2025, sản lượng toàn dự án mới đạt khoảng 14%, chủ yếu ở các hạng mục cầu lớn, trong khi những công việc quyết định tiến độ như đắp nền, xử lý đất yếu bị chậm vì khan hiếm cát. Đây không phải trường hợp cá biệt: dự án thành phần 3 Vành đai 4 – Vùng Thủ đô đang thiếu hơn 4,3 triệu m3 đất đắp và gần 4 triệu m3 cát, cao tốc Chợ Mới – Bắc Kạn gặp khó với nguồn đá xây dựng. Khi hàng loạt dự án hạ tầng Việt Nam cùng lúc "khát" vật liệu, thị trường mỏ cát, đất đắp, đá xây dựng bộc lộ sự lệ thuộc vào một số khu vực khai thác, thiếu quy hoạch nguồn cung dài hạn. "Dự án hiện còn thiếu hơn 9 triệu m3 cát đắp" không chỉ là một con số kỹ thuật, mà là lời cảnh báo rằng mỗi mục tiêu tiến độ đang bị đặt lên nền móng chuỗi cung ứng chưa ổn định.
Giải phóng mặt bằng: nút thắt hành chính hơn là kỹ thuật
Nếu thiếu cát là nút thắt vật chất, thì giải phóng mặt bằng lại là nút thắt hành chính – xã hội khiến các dự án của Đèo Cả, Lizen không thể "về đích" dù khối lượng thi công chính đã tiến khá xa. Tại cao tốc Đồng Đăng – Trà Lĩnh giai đoạn 1, sản lượng đã đạt khoảng 77%, nhưng một số tồn tại liên quan đến bồi thường, hỗ trợ, tái định cư vẫn chưa được xử lý triệt để, tạo thêm áp lực lên tiến độ thi công. Cao tốc Hữu Nghị – Chi Lăng, có tổng chiều dài gần 60km, tổng mức đầu tư hơn 11.000 tỷ đồng, hiện đạt sản lượng khoảng 75% nhưng vẫn vướng 8 hộ dân và 5 vị trí hạ tầng kỹ thuật chưa di dời trên địa bàn Lạng Sơn. Chỉ vài hộ dân, vài vị trí hạ tầng chưa được giải quyết cũng đủ kéo lùi tiến độ của một dự án nghìn tỷ, cho thấy quy trình giải phóng mặt bằng vẫn đặt nặng sự chậm trễ, phân tán trách nhiệm. Khi các nút thắt dự án nằm ở chỗ "đoạn đường cuối" này, mọi nỗ lực tăng tốc thi công ở giai đoạn đầu bị triệt tiêu.
Yên Bái – Lào Cai: áp lực tiến độ và bài học đối thoại với dân
Trên công trường mở rộng đoạn Yên Bái – Lào Cai, chủ đầu tư và nhà thầu đang huy động tối đa nguồn lực với mục tiêu hoàn thành trong năm 2026, nhưng lại đối mặt cùng lúc hai sức ép: biến động giá nhiên liệu và khan hiếm đá bê tông nhựa tại các mỏ Khe Bản, Võ Lao, Phú Hà, Lương Hà, Tòng Già. Bên cạnh đó, vướng mắc trong giải phóng mặt bằng bổ sung tại các nút giao và đường gom dân sinh trực tiếp ảnh hưởng tiến độ một số hạng mục. Nút giao IC15 còn vướng mặt bằng của 2 hộ dân, tuyến đường gom nhánh E cần thu hồi thêm 2.793 m2 đất, tuyến đường gom dân sinh tại xã Châu Quế dài 751m phải giải phóng thêm 172 m2 đất nông nghiệp. Những con số tưởng nhỏ nhưng chính là "huyết mạch" kết nối của dự án. Đáng chú ý, khi địa phương chọn cách đi từng ngõ, gõ từng nhà, đối thoại minh bạch với 7 hộ dân ở Đông Cuông và các hộ bị ảnh hưởng như ông Chu Văn Tiến, bà Đỗ Thị Loan, sự đồng thuận đã khơi thông mặt bằng. Bài học ở đây rất rõ: giải phóng mặt bằng không thể chỉ trông vào văn bản hành chính, mà phải đặt trên nền đối thoại và lợi ích chung được giải thích thuyết phục.
Tháo nút thắt ở cấp hệ thống, không chỉ ở từng dự án
Nhìn từ chuỗi dự án Ninh Bình – Hải Phòng, Vành đai 4, Chợ Mới – Bắc Kạn, Đồng Đăng – Trà Lĩnh, Hữu Nghị – Chi Lăng đến Yên Bái – Lào Cai, có thể thấy những nút thắt dự án đang lặp lại cùng một mô-típ: vật liệu không được quy hoạch nguồn, mặt bằng không được chuẩn bị trước, và sự phối hợp giữa các bên chưa tương xứng với quy mô tham vọng. Bộ Xây dựng đã kiến nghị các địa phương đẩy nhanh việc cấp phép, gia hạn, nâng công suất mỏ vật liệu, đồng thời xử lý dứt điểm các điểm nghẽn về giải phóng mặt bằng. Đây là bước đi cần thiết nhưng chưa đủ nếu không gắn với cơ chế giám sát tiến độ cụ thể và trách nhiệm cá nhân. Các chủ đầu tư, nhà thầu được yêu cầu rà soát kế hoạch thi công, huy động thêm nguồn lực để đảm bảo tiến độ nhưng không đánh đổi chất lượng, an toàn công trình. Kết luận không thể khác: chiến lược phát triển hạ tầng sẽ tiếp tục bị kéo lùi nếu Việt Nam không coi việc bảo đảm nguồn vật liệu và cải cách quy trình giải phóng mặt bằng là hai trụ cột ngang hàng với thiết kế kỹ thuật và huy động vốn. Tháo gỡ ở từng dự án là cần, nhưng phải có một bản thiết kế lại ở cấp hệ thống để mỗi km cao tốc mới không còn phụ thuộc vào may rủi của mỏ cát hay vài biên bản đền bù chậm ký.
