Khung pháp lý hợp nhất: Bước ngoặt chiến lược cho hệ sinh thái từ sông ra biển
Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam là dự thảo lần đầu tiên hợp nhất luật hàng hải Việt Nam và đường thủy nội địa vào một văn bản pháp lý duy nhất, nhằm tạo ra khung pháp lý hàng hải thống nhất cho toàn bộ hệ sinh thái vận tải, hạ tầng và logistics từ sông ra biển, đồng thời giảm chồng chéo thủ tục, tăng tính minh bạch và năng lực cạnh tranh của ngành. Điểm đáng nói là tư duy thể chế đã chuyển từ quản lý theo từng tuyến sông, từng cảng biển sang quản lý một mạng lưới liên thông. Khi hàng hải và đường thủy nội địa được thiết kế chung trong một nền tảng pháp lý, quy hoạch luồng tuyến, kết cấu hạ tầng và dịch vụ logistics cảng biển buộc phải gắn với nhau thay vì chạy theo các cấu trúc pháp lý rời rạc như trước đây. Theo cơ quan soạn thảo, dự thảo gồm 19 chương với 156 điều, giảm 296 điều, tương đương khoảng 65% so với tổng số điều của hai luật hiện hành – một con số cho thấy quyết tâm "giảm tầng nấc" trong quản lý. Đây không chỉ là động tác kỹ thuật mà là thông điệp rõ ràng: pháp luật phải đi trước để mở đường cho cạnh tranh cảng khu vực, chứ không còn là lực cản khiến doanh nghiệp mất cơ hội.
Từ 220 văn bản xuống một bộ luật: Chuẩn hóa môi trường pháp lý cho logistics cảng biển
Hiện nay, hai lĩnh vực hàng hải và đường thủy nội địa đang bị chi phối bởi tổng cộng 220 văn bản quy phạm pháp luật, từ luật, pháp lệnh, nghị định đến quyết định và thông tư. Khối lượng văn bản khổng lồ này khiến cả cơ quan quản lý lẫn doanh nghiệp liên tục vấp phải sự rối rắm: cùng một hoạt động nhưng phải soi chiếu ở nhiều nguồn luật khác nhau, tốn thời gian, chi phí và tạo khoảng mờ cho thực thi. Việc gom hai hệ thống luật thành một khung pháp lý hàng hải thống nhất sẽ trực tiếp chuẩn hóa cách thức quản lý toàn bộ chuỗi logistics cảng biển: từ tàu biển, cảng biển, dịch vụ hoa tiêu đến vận tải đa phương thức nối cảng với mạng lưới đường thủy nội địa. Khi quy hoạch, thủ tục, chế độ trách nhiệm được thiết kế đồng bộ theo một logic thống nhất, doanh nghiệp có thể xây dựng chiến lược logistics dài hạn thay vì "chữa cháy" từng khâu nhỏ. Quan trọng hơn, dự thảo chủ động lùi nhiều vấn đề thủ tục hành chính xuống văn bản dưới luật, giữ luật ở tầm nguyên tắc. Điều này nếu được Quốc hội thông qua sẽ giúp hệ thống pháp luật linh hoạt theo biến động thị trường, thay vì khóa cứng toàn bộ hệ sinh thái hàng hải – đường thủy trong những quy định chi tiết khó sửa.
Cắt giảm thủ tục, phân quyền địa phương: Tăng sức cạnh tranh thực chất cho doanh nghiệp
Ưu thế cạnh tranh không tự sinh ra từ lời tuyên bố, mà đến từ chi phí tuân thủ giảm và thời gian giao nhận hàng rút ngắn. Dự thảo bộ luật lần này nhắm thẳng vào điểm nghẽn đó: bãi bỏ 54 thủ tục hành chính và sửa đổi 46 thủ tục theo hướng rút ngắn thời gian xử lý, đơn giản hóa thành phần hồ sơ, giảm chi phí tuân thủ. Nếu được triển khai đúng, đây chính là "cải cách thể chế" dưới góc nhìn rất cụ thể của doanh nghiệp. Theo lãnh đạo Hiệp hội Vận tải thủy Việt Nam, khi một thủ tục không còn phải thực hiện tại nhiều cơ quan khác nhau, doanh nghiệp sẽ giảm đáng kể chi phí tuân thủ, qua đó có thêm nguồn lực đầu tư, đổi mới phương tiện và nâng cao năng lực cạnh tranh. Nói cách khác, mỗi thủ tục bị bãi bỏ là thêm một phần năng lực cạnh tranh được giải phóng. Việc chuyển từ mô hình quản lý tập trung sang phân quyền thực chất, giao thêm thẩm quyền cho địa phương trong quản lý đường thủy nội địa, cho tổ chức đăng kiểm trong kiểm tra và chứng nhận kỹ thuật, cho thấy một triết lý mới: Nhà nước không ôm hết mọi khâu mà tập trung xây dựng luật chơi chung và giám sát tuân thủ. Với logistics cảng biển, điều này rất quan trọng, bởi luồng tuyến nội địa, bến thủy và cảng biển chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi địa phương có quyền chủ động tháo gỡ từng nút thắt.
Hướng tới chuyển đổi xanh và số hóa: Nâng nền tảng thể chế lên ngang tầm các chuẩn mực quốc tế
Một khung pháp lý hàng hải hiện đại phải đồng thời xử lý ba câu chuyện: hội nhập công ước quốc tế, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam thể hiện rõ tham vọng này: tinh thần xuyên suốt là xây dựng một bộ luật hiện đại, minh bạch, lấy chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và cải cách thể chế làm động lực phát triển. Lần đầu tiên, các định hướng phát triển xanh được luật hóa với cơ chế ưu đãi về thuế, tín dụng cho cảng xanh, tàu xanh, khuyến khích ứng dụng công nghệ số trong quản lý và điều hành, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu ngành kết nối với hệ thống dữ liệu quốc gia. Dự thảo cũng thừa nhận chứng từ điện tử và bổ sung quy định về công nghiệp đóng tàu, công trình dầu khí trên biển, công trình năng lượng tái tạo ngoài khơi, hoa tiêu dẫn tàu từ xa, vận tải hành khách công cộng bằng đường thủy. Trong bối cảnh nhiều công ước hàng hải quốc tế mà Việt Nam tham gia đã được cập nhật, yêu cầu sửa luật để bắt kịp xu thế phát triển là không thể né tránh. Nếu logistics cảng biển muốn hội nhập sâu với chuỗi toàn cầu và đẩy mạnh cạnh tranh cảng khu vực, luật chơi trong nước phải tương thích với chuẩn mực quốc tế về an toàn, môi trường, dữ liệu và thủ tục số.
Từ nhiệm vụ chính trị đến lợi thế cạnh tranh: Bộ luật mới sẽ là phép thử cho năng lực tổ chức thực thi
Định hướng hợp nhất luật hàng hải Việt Nam và đường thủy nội địa không chỉ là câu chuyện kỹ thuật lập pháp, mà gắn với yêu cầu "làm rõ hình hài quốc gia biển mạnh trong thế kỷ XXI" mà lãnh đạo cấp cao đặt ra. Bộ luật này vì thế mang ý nghĩa chính trị quan trọng: nó là bản lề thể chế để Việt Nam xác định vị thế của mình trong chuỗi kinh tế biển, từ vận tải, logistics đến công nghiệp đóng tàu và năng lượng ngoài khơi. Theo nguyên Thứ trưởng Bộ Giao thông vận tải, xây dựng Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam là cơ hội để kiến tạo một nền tảng pháp lý thống nhất, minh bạch, tối ưu hóa nguồn lực đầu tư, khơi thông tiềm năng phát triển của ngành, nhưng không đồng nghĩa với việc xóa nhòa ranh giới giữa hai lĩnh vực. Hàng hải vẫn mang tính quốc tế cao, gắn với đội tàu biển và các công ước; đường thủy nội địa vẫn là không gian sống của dân sinh, gắn với sông ngòi và chính quyền địa phương. Dự thảo dự kiến sẽ trình Quốc hội thông qua tại kỳ họp thứ 2 diễn ra vào tháng 10 tới đây, song song với việc xây dựng 7 nghị định và 28 thông tư hướng dẫn thi hành. Nếu giai đoạn tổ chức thực hiện đủ quyết liệt, bộ luật mới sẽ không chỉ tháo gỡ những điểm nghẽn thể chế hiện hữu mà còn tạo nền tảng thể chế vững chắc cho phát triển logistics, hàng hải, đường thủy trong giai đoạn mới. Khi đó, câu chuyện cạnh tranh cảng khu vực sẽ có cơ sở xuất phát từ một hệ thống luật chơi đủ hiện đại và nhất quán.
