Dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy: chiếc khung cho kinh tế biển mạnh
Dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam là một khuôn khổ pháp lý thống nhất mới, được thiết kế để quản lý toàn bộ hoạt động giao thông từ sông ra biển, kết nối đội tàu, logistics và cảng biển trong một hệ sinh thái kinh tế hàng hải hướng tới mục tiêu quốc gia biển mạnh. Dự thảo này không đơn thuần chỉnh sửa kỹ thuật Bộ luật Hàng hải Việt Nam; nó đang được hoàn thiện với kỳ vọng tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất từ sông ra biển, thay cho cách quản lý phân tán trước đây. Việc đặt hai lĩnh vực đường thủy nội địa và hàng hải trong một bộ luật chung thể hiện tư duy mới: quản lý, điều hành thông suốt, tăng tính liên thông luồng tuyến, cảng biển, cảng thủy nội địa với các đầu mối vận tải biển logistics và dịch vụ hàng hải. Nếu được Quốc hội thông qua sau khi tiếp tục rà soát, bộ luật sẽ trở thành công cụ thể chế hóa trực tiếp mục tiêu xây dựng kinh tế biển mạnh mà Trung ương vừa đặt ra.
Từ khai thác biển sang quản trị biển hiện đại dựa trên khoa học – công nghệ
Điểm cốt lõi khiến dự thảo bộ luật trở nên cấp thiết là nó ăn khớp với bước chuyển tư duy mà Nghị quyết số 20-NQ/TW yêu cầu: chuyển từ khai thác biển sang quản trị biển hiện đại, lấy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực. Sau 8 năm triển khai chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển, kết quả đạt được vẫn chưa tương xứng với tiềm năng về không gian biển, hệ sinh thái và dịch vụ biển, trong khi biến đổi khí hậu, thiên tai và căng thẳng Biển Đông phơi lộ những hạn chế của cách tiếp cận cũ. Theo Nghị quyết này, tư duy xuyên suốt phải là chuyển từ phát triển kinh tế biển sang xây dựng quốc gia biển mạnh; từ khai thác tài nguyên sang quản trị, khai thác hiệu quả không gian biển trên nền tảng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Nếu không có một Bộ luật Hàng hải Việt Nam mới, thống nhất và đủ sức tổ chức lại quyền lực quản lý, thì khẩu hiệu "quản trị biển hiện đại" sẽ khó đi ra khỏi các văn bản chính trị.
Hệ sinh thái công nghiệp hàng hải: từ đội tàu yếu đến năng lực tự chủ
Một quốc gia biển mạnh không thể tiếp tục chấp nhận đội tàu trong nước chỉ đảm nhận khoảng 5–8% thị phần vận chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu, trong khi quy mô nền kinh tế tăng nhanh. Phần lớn hàng hóa trên các hành lang thương mại biển xa đi châu Âu, Bắc Mỹ hay Bắc Á vẫn do hãng tàu nước ngoài vận chuyển, Việt Nam chưa có tàu trọng tải lớn phục vụ vận chuyển dầu thô, và nhu cầu tàu chuyên dụng phải dựa nhiều vào năng lực bên ngoài. Ngay trong chuỗi đóng tàu, giá trị tạo ra trong nước chỉ khoảng 20–30%, phần vật tư, linh kiện do doanh nghiệp Việt Nam sản xuất mới khoảng 10–15%. Chính vì thế, việc lần đầu dành riêng một chương cho công nghiệp tàu thủy trong dự thảo, bao trùm nghiên cứu, thiết kế, đóng mới, sửa chữa, công nghiệp hỗ trợ và nhân lực, là quyết định mang tính chiến lược để hình thành tư duy hệ sinh thái và nâng dần tỷ lệ nội địa hóa.
Cảng biển cạnh tranh và chuỗi logistics: luật mới phải đo bằng dữ liệu và chuẩn xanh
Lợi ích của người dân và doanh nghiệp trong đời sống hàng ngày sẽ phụ thuộc trực tiếp vào việc dự thảo bộ luật có thực sự giảm chi phí vận tải biển logistics hay không. Hiện khoảng 90% hàng hóa xuất khẩu của một số vùng phải đi đường bộ hoặc đường thủy để tiếp cận các cảng ở đầu mối lớn, làm chi phí logistics tăng và sức cạnh tranh giảm. Cảng biển số chỉ phát huy hiệu quả nếu kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa cảng với hải quan, biên phòng, cảng vụ và các chủ thể trong chuỗi logistics; dữ liệu được liên thông mới biến hiệu quả từng khâu thành hiệu quả toàn chuỗi. Đồng thời, tăng trưởng kinh tế biển không thể tách rời yêu cầu phục hồi và bảo vệ hệ sinh thái biển. Từ kết nối dữ liệu đến chuyển đổi xanh, những thước đo cạnh tranh của cảng biển cạnh tranh và kinh tế hàng hải đang thay đổi, buộc Bộ luật Hàng hải Việt Nam mới phải coi chuẩn số và chuẩn xanh là tiêu chí pháp lý bắt buộc.
Mục tiêu quốc gia biển mạnh và bài toán thể chế từ nay đến 2045
Trong định hướng dài hạn, Nghị quyết số 20-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030, tổng GRDP của các tỉnh, thành phố ven biển đóng góp trên 70% GDP, tốc độ tăng trưởng GRDP khu vực ven biển trên 11% mỗi năm. Xa hơn, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: "Chúng ta phải tích cực chuẩn bị các điều kiện để đến năm 2045, Việt Nam trở thành quốc gia giàu từ biển, phát triển bền vững từ biển, có nền quản trị biển hiện đại, có công nghệ biển tiên tiến". Dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy đang được hoàn thiện theo hướng cụ thể hóa các định hướng này và Kết luận về yêu cầu phát triển công nghiệp hàng hải "Đủ nhanh–Đủ mạnh", thành một khuôn khổ thể chế thống nhất, tập trung nguồn lực cho những lĩnh vực có sức lan tỏa lớn. Trước khi trình Quốc hội, việc tiếp tục rà soát, phân định rõ trách nhiệm Trung ương – địa phương và bảo đảm phân cấp gắn với nguồn lực thực hiện sẽ quyết định khả năng nâng cao năng lực cạnh tranh kinh tế biển trong khu vực, thay vì chỉ cải cách trên giấy.
