Một bộ luật thống nhất: Từ gỡ chồng chéo đến tư duy cạnh tranh khu vực
Dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi) là nỗ lực hợp nhất Bộ luật Hàng hải Việt Nam và Luật Giao thông đường thủy nội địa thành một khung pháp lý thống nhất, nhằm giảm chồng chéo, làm rõ trách nhiệm quản lý nhà nước và tạo nền tảng phát triển dài hạn cho ngành hàng hải, cảng biển và logistics trong bối cảnh cạnh tranh khu vực ngày càng gay gắt. Việc này không phải là điều chỉnh kỹ thuật thuần túy, mà là sự lựa chọn mang tính chiến lược: Việt Nam muốn bước ra khỏi chiếc áo pháp lý manh mún, tiến tới tư duy quản trị cảng biển và đường thủy như một hệ sinh thái liên thông. Hội nghị góp ý do Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Hồ Chí Minh tổ chức ngày 16/9 cho thấy giới chuyên môn nhìn nhận đây là thời điểm “phải làm” nếu Việt Nam muốn định hình lại vị thế của mình trong chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc. Biển là không gian dùng chung nhưng hữu hạn, nên nếu luật còn phân tán, chúng ta sẽ mãi xử lý xung đột lợi ích thay vì thiết kế tăng trưởng.
Pháp lý cảng biển: Tập trung đầu mối, giảm chi phí, tăng sức hút nhà đầu tư
Trọng tâm cải cách lần này nằm ở cách thiết kế pháp lý cảng biển theo hướng "một cửa" quản lý và phân định rõ trách nhiệm. Khi Cảng vụ Hàng hải được giao vai trò chủ trì, điều phối hoạt động giữa các cơ quan quản lý nhà nước tại cảng biển, nếu triển khai nghiêm túc, doanh nghiệp và tàu thuyền sẽ được hưởng lợi trực tiếp từ việc giảm đầu mối thủ tục, tiết kiệm thời gian và chi phí. Đây là điều người sử dụng dịch vụ mong đợi: không phải thêm một lớp can thiệp hành chính, mà là một môi trường pháp lý rõ ràng, dễ dự đoán, nơi quy trình và chi phí gắn với trách nhiệm cụ thể. Theo các ý kiến tại hội nghị, việc hợp nhất hai luật giúp chấm dứt tình trạng "giao việc nhưng không giao trách nhiệm cuối cùng", vốn làm nản lòng các nhà đầu tư hạ tầng cảng biển và kéo dài thời gian xử lý mỗi vướng mắc phát sinh. Một hệ thống pháp lý gọn và rõ là yếu tố cạnh tranh không kém gì độ sâu luồng hay quy mô bến cảng.
Xanh hóa và số hóa: Điều kiện tiên quyết để cạnh tranh cảng khu vực
Điểm đáng chú ý trong dự thảo không chỉ là hợp nhất luật, mà là dám đưa yêu cầu chuyển đổi xanh và xác định hành lang vận tải vào khung pháp lý ngay từ đầu. Bộ luật mới xây dựng hệ thống cơ chế, chính sách khuyến khích hình thành và phát triển cảng xanh, tàu sử dụng nhiên liệu thay thế, công nghệ sạch và công nghệ xanh – một định hướng được các chuyên gia đánh giá là phù hợp với xu thế quốc tế. Nếu cảng Việt Nam không tuân theo tiêu chuẩn xanh hay thông lệ quốc tế hiện nay, cơ hội tham gia chuỗi cung ứng vận tải sẽ bị thu hẹp nghiêm trọng. Tuy nhiên, dự thảo mới dừng ở yêu cầu mang tính nguyên tắc; các chuyên gia đã đề nghị bổ sung tiêu chí, chỉ số cụ thể để xác định cảng xanh, cảng thông minh và tàu sử dụng nhiên liệu thay thế. Trong bối cảnh chuyển đổi số và cạnh tranh giữa các trung tâm hàng hải khu vực diễn ra nhanh, không thể nói đến nâng cao năng lực cạnh tranh nếu luật không buộc được hệ thống cảng đi theo chuẩn xanh – số một cách đo đếm được.
Minh bạch chi phí và xử lý hàng tồn: Hai nút thắt phải tháo cho doanh nghiệp
Các tranh luận sôi nổi nhất tại hội nghị không nằm ở câu chữ, mà ở hai điểm nghẽn chi phối trực tiếp chi phí và an toàn khai thác cảng: phụ thu hãng tàu và hàng hóa tồn đọng. VISABA đã kiến nghị bổ sung nghĩa vụ kê khai, công khai cơ cấu tính giá đối với các khoản phụ thu ngoài giá dịch vụ vận chuyển, cùng thời hạn thông báo khi điều chỉnh tăng. Khi phụ phí xếp dỡ tại cảng thường xuyên biến động mà cơ sở tính không rõ ràng, doanh nghiệp xuất nhập khẩu hầu như không có cơ hội kiểm chứng hay thương lượng. Ở chiều ngược lại, Đại tá Hoàng Thị Lan Phương đề xuất xây dựng cơ chế pháp lý cho phép doanh nghiệp cảng điều chuyển hàng hóa tồn đọng kéo dài, nhất là hàng nguy hiểm có nguy cơ cháy nổ hoặc ô nhiễm môi trường, ra khỏi khu vực cảng biển. Nếu đề xuất này được luật hóa, nó không chỉ giảm nguy cơ sự cố mà còn giúp cảng phát huy tối đa công suất khai thác, đáp ứng yêu cầu phát triển logistics và thương mại quốc tế. Nói thẳng, không thể nói đến cạnh tranh cảng khu vực khi cảng còn bị "kẹt" bởi những container vô chủ và phụ phí mơ hồ.
Từ khung pháp lý đến lợi ích người dùng: Bộ luật có thành nền tảng cạnh tranh?
Dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam đang cố gắng đi đúng hướng: tinh gọn bộ máy, đồng bộ pháp lý, lồng ghép chuyển đổi xanh và số vào quy định, đồng thời mở dư địa cho kinh tế biển và kinh tế tư nhân phát triển bền vững, hội nhập quốc tế. Nhưng để bộ luật này trở thành nền tảng cạnh tranh chứ không chỉ là một văn bản hợp nhất, vẫn còn vài câu hỏi phải trả lời. Liệu quy định về điều phối của Cảng vụ có đủ mạnh để thu gọn đầu mối thủ tục? Liệu nguyên tắc cảng xanh, cảng thông minh có được cụ thể hóa bằng tiêu chí đo được? Liệu cơ chế minh bạch phụ thu hãng tàu và xử lý hàng tồn đọng có bảo vệ được doanh nghiệp xuất nhập khẩu, thay vì chỉ dừng ở khẩu hiệu? Điều doanh nghiệp mong muốn là một môi trường cạnh tranh minh bạch hơn, nơi các khoản chi phí ảnh hưởng trực tiếp đến họ đều có cơ sở rõ ràng và có thể kiểm chứng. Nếu những nội dung này được luật hóa và thi hành nghiêm, Việt Nam sẽ có cơ hội đẩy cảng biển của mình lên một nấc mới trong cạnh tranh khu vực.
