Khi lịch sử mang gương mặt người mẹ
Hành trình vẽ hơn 3.600 chân dung Mẹ Việt Nam Anh hùng của họa sĩ Đặng Ái Việt là một dự án nghệ thuật tri ân phụ nữ, kết hợp ký ức chiến tranh với hội họa để lưu giữ lịch sử sống qua từng gương mặt, từng nếp nhăn và ánh mắt của những người mẹ đã hy sinh, mất mát vì Tổ quốc. Đây không phải một bộ sưu tập tranh đơn thuần, mà là một tuyên ngôn: lịch sử không chỉ nằm trong sách vở hay tượng đài, mà nằm trên khuôn mặt những người phụ nữ lặng lẽ tiễn chồng, tiễn con ra chiến trường rồi ở lại với nỗi đau. Người xem bước vào thế giới chân dung ấy không thể giữ thái độ trung lập; hoặc xúc động, hoặc day dứt, nhưng chắc chắn phải tự hỏi mình đã tri ân đủ chưa.
16 năm, 200.000 km và một "mệnh lệnh từ trái tim"
Điều khiến hành trình của họa sĩ Đặng Ái Việt trở nên khác biệt không chỉ là số lượng tranh, mà là cách bà chọn sống cùng lý tưởng của mình. Bắt đầu từ ngày 19/2/2010, sau ba năm chịu tang chồng, bà một mình chạy chiếc xe Chaly cũ, mang theo đồ nghề vẽ và tiền lương hưu, rong ruổi khắp 63 tỉnh thành để ký họa chân dung các Mẹ Việt Nam Anh hùng. Trong 16 năm, bà đã đi hơn 200.000 km, vượt qua hàng trăm đèo dốc, cầu phà và vẽ hơn 3.600 chân dung mẹ cùng hơn 310 chân dung Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Câu bà gọi đó là hành trình "trả nợ đời - nợ nghiệp - nợ cố nhân" không phải lời nói cho đẹp, mà là một lựa chọn sống: dùng nghệ thuật để trả món nợ tinh thần với những người đã khuất và các nhân chứng lịch sử. Theo nhận xét của TS. Đoàn Minh Ngọc, hành trình này đòi hỏi sự bền bỉ, tâm huyết và nỗ lực lớn lao.
Triển lãm "Hành trình tìm Mẹ": 153 tác phẩm, 153 câu chuyện
Triển lãm chân dung "Hành trình tìm Mẹ" tại TP. Hồ Chí Minh là điểm tụ của nhiều năm rong ruổi, diễn ra từ ngày 16 đến hết 26/10 tại Không gian nghệ thuật đương đại, cơ sở II Hội Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh. Sự kiện được tổ chức để chào mừng Ngày Phụ nữ Việt Nam và Ngày thành lập Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, biến không gian trưng bày thành một lời chúc mừng bằng hội họa dành cho những người phụ nữ đã hy sinh cho đất nước. 153 tác phẩm được giới thiệu gồm 100 bức ký họa chân dung Mẹ Việt Nam Anh hùng bằng màu nước sáng tác từ năm 2024, 5 tranh sơn dầu và 48 bản in sao từ bộ sưu tập bà đã trao tặng Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam. Mỗi bức tranh là một câu chuyện riêng, nhưng đặt cạnh nhau, chúng tạo thành một bản đồ cảm xúc về chiến tranh, mất mát và lòng can trường của phụ nữ Việt Nam.
Mỗi chân dung là một lịch sử sống
Điều đáng nói nhất ở bộ tranh không phải kỹ thuật, mà là cách nghệ thuật được dùng để tri ân phụ nữ và nhắc nhớ lịch sử. Mỗi tác phẩm ghi lại một gương mặt, một cuộc đời gắn với những hy sinh, mất mát của người phụ nữ trong chiến tranh; từ ánh mắt, nụ cười đến những nếp nhăn in hằn theo năm tháng đều trở thành dữ liệu cảm xúc về lịch sử. Những người mẹ tiễn chồng, tiễn con ra chiến trường rồi lặng lẽ sống cùng nỗi đau mất mát, nay hiện diện trong tranh như những nhân chứng sống, buộc người xem đối diện với giá trị của hòa bình. Đây là nghệ thuật tri ân phụ nữ theo nghĩa mạnh nhất của từ "tri ân": không chỉ ca ngợi, mà ghi chép, lưu giữ và trao lại cho thế hệ sau. Những bức chân dung ấy góp phần nhắc nhở thế hệ trẻ về truyền thống "Uống nước nhớ nguồn" và lòng biết ơn đối với những người đã hy sinh vì đất nước.
Từ ký ức chiến tranh đến trách nhiệm hôm nay
Họa sĩ Đặng Ái Việt không đứng ngoài lịch sử mà là một phần của nó: sinh năm 1948 tại Cai Lậy, 15 tuổi xung phong ra chiến trận, năm 1969 đứng vào hàng ngũ Đảng Cộng sản Việt Nam. Sau ngày thống nhất, dù trở thành giảng viên mỹ thuật, bà vẫn ấp ủ mong muốn tri ân các Mẹ Việt Nam Anh hùng bằng hội họa, để những ký ức chiến tranh không bị phủ bụi thời gian. Khi bà nói việc vẽ chân dung các mẹ là "mệnh lệnh từ trái tim", đó cũng là lời nhắc cho chúng ta về trách nhiệm với ký ức tập thể. Triển lãm diễn ra đúng lúc cả nước tăng cường hoạt động tri ân, tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, càng cho thấy nghệ thuật không đứng ngoài những nỗ lực ấy mà có thể trở thành cầu nối cảm xúc giữa quá khứ và hiện tại. Nếu một người họa sĩ có thể đi 200.000 km để vẽ 3.600 gương mặt mẹ, thì mỗi chúng ta ít nhất có thể đi một đoạn đường ngắn hơn: đến với bảo tàng, triển lãm, và với những câu chuyện chưa kể của lịch sử.
