Vẻ đẹp phụ nữ trong hội họa: không phải chuẩn mực, mà là ký ức và nhân phẩm
Vẻ đẹp phụ nữ trong hội họa là cách người nghệ sĩ dùng đường nét và màu sắc để ghi lại không chỉ ngoại hình, mà còn ký ức, nhân phẩm và chiều sâu tinh thần của mỗi người phụ nữ, vượt lên mọi chuẩn mực nhan sắc nhất thời. Khi nhìn vào hành trình vẽ phụ nữ Việt Nam của hai thế hệ họa sĩ – họa sĩ Đặng Ái Việt và Bùi Xuân Phái – ta thấy rõ một quan điểm chung: cái đẹp không nằm ở khuôn mặt “đạt chuẩn”, mà ở câu chuyện đời sống, ở sự độc nhất không thể lặp lại. Một bên là những Mẹ Việt Nam Anh hùng với gương mặt in hằn chiến tranh, một bên là thiếu nữ, đào chèo, người mẫu khỏa thân; tất cả đều được vẽ như những nhân vật có giá trị riêng, không ai bị đo bằng thước đo ngoại hình.
Họa sĩ Đặng Ái Việt: 3.600 gương mặt Mẹ và 200.000 km trả nợ đời
Họa sĩ Đặng Ái Việt không chọn vẽ phụ nữ Việt Nam trong những tư thế lãng mạn, mà chọn những gương mặt đã đi qua chiến tranh, mất mát và lặng lẽ chịu đựng. Bà bắt đầu hành trình ký họa chân dung các Mẹ Việt Nam Anh hùng từ ngày 19/2/2010, coi đó là “mệnh lệnh từ trái tim” và là cách “trả nợ đời - nợ nghiệp - nợ cố nhân”. Một mình trên chiếc xe Chaly cũ, bà rong ruổi hơn 200.000 km, vượt hàng trăm đèo dốc, cầu phà để tìm gặp các mẹ ở khắp vùng miền, và đến nay đã vẽ hơn 3.600 chân dung Mẹ Việt Nam Anh hùng cùng hơn 310 chân dung Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Mỗi bức ký họa ghi lại dấu vết thời gian trên gương mặt: nếp nhăn, ánh mắt, nụ cười, và cả nỗi đau mất chồng, mất con, nhưng vẫn toát lên lòng can trường và tình yêu thương.
Bùi Xuân Phái chân dung: “Mỗi phụ nữ là một dung nhan độc nhất”
Nếu Đặng Ái Việt đi tìm những người mẹ, thì Bùi Xuân Phái lại lặng lẽ vẽ phụ nữ trong đời thường, trên sân khấu chèo, trong tranh chân dung và cả tranh khỏa thân. Bên cạnh phố cổ, ông có một sự nghiệp rất thành công với tranh phụ nữ; tranh khỏa thân của ông hiện thuộc nhóm tác phẩm khó sở hữu nhất của giới sưu tập. Trong một lần được gợi ý vẽ hai chị em chủ nhà, người em – một nữ công nhân dệt – ngại ngùng tự nhận mình xấu, không dám cho vẽ. Ông đáp: “Đừng nói thế. Với tôi, mỗi phụ nữ là một dung nhan độc nhất…”. Câu nói ấy tóm gọn triết lý nghệ thuật chân dung nữ tính của ông: cái đẹp nằm ở ánh nhìn, dáng ngồi, đôi tay, một thoáng buồn hay trải nghiệm – những chi tiết đôi khi còn quý hơn một gương mặt hoàn hảo. Trong tranh chèo, cả những nhân vật “đoan chính” như Thị Kính lẫn “ngang tàng” như Thị Mầu đều hiện lên hiền hòa, nhân hậu, không bị phán xét bởi chuẩn mực đạo đức.
Nghệ thuật chân dung nữ tính: khi độc nhất quan trọng hơn hoàn hảo
Điểm gặp nhau giữa họa sĩ Đặng Ái Việt và Bùi Xuân Phái là họ đều dùng nghệ thuật chân dung nữ tính để lưu giữ và tôn vinh giá trị của phụ nữ trong xã hội Việt Nam, thay vì tô vẽ một hình mẫu lý tưởng trừu tượng. Với Đặng Ái Việt, mỗi mẹ là một “huyền thoại sống” của lịch sử; mỗi gương mặt gợi nhắc một câu chuyện hy sinh, lòng can trường và tình yêu thương, về những người mẹ tiễn chồng, tiễn con ra trận rồi lặng lẽ sống cùng nỗi đau. Với Bùi Xuân Phái, phụ nữ trên sân khấu chèo hay trong tranh khỏa thân đều được nhìn bằng “con mắt của trái tim”, như nhà phê bình Thái Bá Vân từng nhận xét. Ông tin rằng một ánh nhìn, một dáng ngồi, một đôi tay, hay một thoáng buồn đôi khi còn quý hơn một gương mặt hoàn hảo. Cả hai, mỗi người một cách, đều khẳng định: vẻ đẹp phụ nữ trong hội họa là vẻ đẹp của sự độc nhất và nhân văn, không phải của những chuẩn mực ngoại hình lạnh lùng.
Từ tranh vẽ đến thông điệp: phụ nữ không cần xin phép để đẹp
Điều đáng nói là cả hai nghệ sĩ đều làm việc trong bối cảnh nhiều phụ nữ không tự tin với chính mình. Cô công nhân dệt trong câu chuyện với Bùi Xuân Phái đã vội vàng tự nhận mình “xấu”, phản chiếu tâm lý phổ biến: phụ nữ bị buộc phải soi mình trong gương chuẩn mực người khác. Các Mẹ Việt Nam Anh hùng mà họa sĩ Đặng Ái Việt gặp cũng không phải những người quen đứng trước ống kính; họ là những người mẹ lặng lẽ, ít khi nghĩ rằng gương mặt mình xứng đáng được treo trên tường. Việc hai họa sĩ kiên trì vẽ họ – từ thiếu nữ phố cổ đến những người mẹ tóc bạc – là một tuyên ngôn thầm lặng: phụ nữ không cần xin phép ai để được đẹp. Chỉ cần họ tồn tại, sống, yêu, hy sinh, là đã đủ để trở thành đề tài nghệ thuật. Và khi nghệ thuật ghi nhận họ, lịch sử cũng được viết lại từ góc nhìn của những khuôn mặt từng bị bỏ quên.
