Chống ngập Hà Nội: Từ xử lý chắp vá đến chiến lược gỡ điểm nghẽn theo lưu vực
Chống ngập Hà Nội là chiến lược tổng hợp nhằm giảm ngập lụt đô thị thông qua việc gỡ các điểm nghẽn thoát nước, tăng dung tích hồ điều hòa, nâng công suất trạm bơm và tổ chức quản lý nước mưa theo từng lưu vực thay vì chỉ xử lý cục bộ từng điểm ngập. Trọng tâm không còn là bơm nước sau khi đường đã thành sông, mà là thiết kế lại toàn bộ hạ tầng chống ngập để hệ thống tự tiêu thoát hiệu quả ngay trong những trận mưa có cường độ lớn. Trước bối cảnh thời tiết ngày càng cực đoan, mưa lớn xuất hiện với cường độ cao trong thời gian ngắn, Hà Nội buộc phải chuyển từ tư duy ứng phó bị động sang chủ động tháo gỡ các điểm nghẽn thoát nước trên toàn thành phố.
Điểm đáng nói là thành phố không chỉ “vá” những đoạn cống hỏng, mà coi úng ngập là 1 trong 5 điểm nghẽn lớn của phát triển đô thị, gắn chống ngập với quy hoạch, giao thông, tái thiết các khu dân cư cũ. Đây là cách tiếp cận đáng ủng hộ: coi nước mưa là một tham số thiết kế đô thị, không phải là sự cố bất thường. Nếu trước đây, mỗi cơn mưa to là một cuộc “chạy đua” của xe bơm, chắn rác và nhân viên ứng trực, thì nay hạ tầng chống ngập được chuẩn bị như một “mạng lưới phòng thủ” có tính toán, có kịch bản và có dư địa vận hành.
Những công trình thoát nước mới: Hạ tầng chống ngập không còn chỉ là cống rãnh
Chìa khóa của chống ngập Hà Nội lúc này là một lớp hạ tầng chống ngập mới, trải đều từ trạm bơm, hồ điều hòa đến bể ngầm và tuyến cống chính. Thành phố triển khai 10 dự án khẩn cấp – 5 dự án hệ thống và 5 dự án hồ điều hòa – để kịp đưa vào vận hành trước mùa mưa, cùng với trạm bơm Phú Thượng và hồ Cự Khối đã cơ bản hoàn thành chỉ sau hơn 4 tháng thi công. Đây không phải là vài đoạn nâng cốt vỉa hè, mà là một “bản nâng cấp” năng lực tiêu thoát nước diện rộng.
Theo các số liệu kỹ thuật, hệ thống thoát nước được bổ sung tổng công suất bơm khoảng 33,08 m³/s, bao gồm 4 trạm bơm mới tại khu vực Đại lộ Thăng Long. Cùng với đó là 19 hồ điều hòa được lắp thêm hệ thống bơm, khai thác thêm khoảng 1,4 triệu m³ dung tích điều tiết; hơn 10,5km cống thoát nước mới và 2 bể điều tiết ngầm tại chợ Hàng Da, gầm chui xe lửa Bắc Đuống với tổng dung tích khoảng 4.300m³. Đó là con số đủ để biến một hệ thống vốn quá tải thành một mạng lưới có khả năng “thở” trong các đợt mưa lớn kéo dài.
Từ 'rốn ngập' đến mặt đường khô ráo: Tác động nhìn thấy trong từng cơn mưa
Điểm quan trọng nhất của mọi công trình thoát nước là hiệu quả khi trời mưa, không phải trên bản thiết kế. Và ở đây, Hà Nội đã có những bằng chứng khó phủ nhận. Theo Phó Giám đốc Sở Xây dựng Hà Nội Trương Hải Long, các dự án thoát nước khẩn cấp, trạm bơm Phú Thượng, hồ Cự Khối… đã phát huy hiệu quả rõ rệt sau khi đưa vào sử dụng, với số điểm úng ngập, diện ngập, độ sâu và thời gian ngập đều giảm so với các năm có lượng mưa tương đương. 34 trong tổng số 71 điểm úng ngập dự kiến đã cơ bản được kiểm soát.
Những khu từng bị coi là “rốn ngập” đã thay đổi bộ mặt. Đại lộ Thăng Long, Ngoại giao đoàn, Tây Hồ Tây, Kẻ Vẽ, Đông Thắng, Ecohome, Tôn Đản, Dương Đình Nghệ – Phạm Hùng, Nguyễn Trãi, Quan Nhân, Cự Lộc, Lương Thế Vinh – Tố Hữu… là các vị trí trước đây có thời gian ngập kéo dài 2–8 giờ, thì trong các trận mưa đầu mùa gần đây không còn ghi nhận hiện tượng úng ngập. Câu chuyện của cư dân Ecohome 3 – nơi từng ngập tới 0,5m trong 8 giờ sau mỗi cơn mưa lớn – nay không còn cảnh nước bủa vây lối vào, là minh chứng sống động cho tác động của các công trình thoát nước mới.
Hồ điều hòa, sông kênh và trạm bơm: 'Bộ não nước mưa' mới của Hà Nội
Nếu coi hệ thống cống là “đường giao thông” của nước, thì hồ điều hòa và sông, kênh mới là “bến bãi” quyết định nước sẽ đi đâu. Ở đây, Hà Nội đã có bước đi khá mạnh tay. Các dự án hồ điều hòa Thụy Phương, Phú Đô, Yên Nghĩa 1 và 2, Đồng Bông 2 cùng hạ tầng kỹ thuật đồng bộ đã bổ sung khoảng 83ha mặt nước, tăng thêm 3,4 triệu m³ dung tích điều tiết cho hệ thống thoát nước. Điều này giúp tăng khả năng dẫn nước từ lưu vực sông Tô Lịch, sông Nhuệ về trạm bơm Yên Sở, giảm tải cho các tuyến cống và trạm bơm đầu mối.
Việc cải tạo hạ lưu sông Kim Ngưu, kênh Thụy Phương để bổ cập nước cho sông Tô Lịch và giảm ngập cục bộ khu vực Resco, Ecohome, Ngoại giao đoàn, Tây Hồ Tây, Ciputra… cho thấy Hà Nội đã nhìn nhận nước mưa theo logic của lưu vực chứ không phải theo địa giới hành chính. Sau nhiều ngày mưa lớn do ảnh hưởng của bão số 4, hệ thống thoát nước, hồ điều hòa và trạm bơm được vận hành đồng bộ đã góp phần hạn chế ngập úng, chứng minh rằng khi “bộ não nước mưa” được thiết kế đúng, cả mạng lưới có thể hoạt động như một hệ thống thống nhất.
Không phép màu nào cho ngập lụt đô thị, chỉ có kiên trì tháo từng điểm nghẽn
Dù các công trình mới đã giúp Hà Nội gỡ được nhiều điểm nghẽn thoát nước, không ai trung thực lại hứa rằng thành phố sẽ hết sạch ngập. Theo kế hoạch thoát nước mùa mưa, với trận mưa có cường độ 70–100mm/giờ, Hà Nội vẫn dự kiến phát sinh tới 71 điểm úng ngập cục bộ trên toàn địa bàn. Và thực tế những trận mưa đầu mùa, nhiều nơi ghi nhận tổng lượng mưa trên 100mm; khi lượng mưa vượt quá mức thiết kế, bất kỳ hệ thống nào cũng có giới hạn.
Điều tích cực là thành phố đã chọn hướng đi thực tế: tháo gỡ từng điểm nghẽn, phát huy tối đa các công trình đã đầu tư, vận hành linh hoạt hệ thống hiện có và tiếp tục bổ sung những hạng mục còn thiếu. Ngập lụt đô thị sẽ còn là bài toán lâu dài, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Nhưng mỗi “rốn ngập” được xóa, mỗi hồ điều hòa mới được đưa vào, mỗi km cống được thông, là thêm một lớp bảo vệ cho đời sống dân sinh và nhịp vận hành kinh tế. Hà Nội đang đi đúng hướng: không chạy theo từng cơn mưa, mà nâng dần sức chống chịu của cả đô thị. Câu hỏi còn lại không phải là có tiếp tục đầu tư hay không, mà là duy trì kỷ luật quy hoạch, bảo vệ hạ tầng chống ngập như một tài sản cốt lõi của thành phố.
