Tham vọng 87 dự án chống ngập: kỳ vọng lớn, rủi ro cũng lớn
Chương trình 87 dự án chống ngập TP.HCM với tổng mức đầu tư hơn 142.000 tỷ đồng đến năm 2030 là một kế hoạch hạ tầng nước quy mô lớn nhằm xử lý các điểm ngập do mưa, kiểm soát triều và từng bước xây dựng mô hình thành phố bọt biển gắn với thích ứng khí hậu cho đô thị hơn 10 triệu dân này. Thành phố đặt mục tiêu cơ bản giải quyết ngập do mưa tại khu vực trung tâm, nơi đông dân cư, khu công nghiệp và các trục giao thông chính, đồng thời hoàn thiện các tuyến kiểm soát triều xung yếu. Kế hoạch phân kỳ gồm 54 dự án giai đoạn 2026 – 2027 và 33 dự án giai đoạn 2028 – 2030, tập trung vào những khu vực ngập nặng như Thảo Điền – Quốc Hương – Nguyễn Văn Hưởng, khu vực chợ Thủ Đức, Gò Vấp cũ – sân bay Tân Sơn Nhất, Nguyễn Văn Quá, Quốc lộ 13 và Quốc lộ 51.
Vì sao đầu tư lớn mà TP.HCM vẫn ngập? Bài học hạ tầng và thể chế
Điều khó chấp nhận nhất trong bài toán chống ngập TP.HCM là: dù đã chi hàng chục nghìn tỷ đồng trong nhiều giai đoạn, nhiều “tọa độ ngập” như Phan Văn Hớn, Bình Quới, Huỳnh Thúc Kháng hay các khu vực Thảo Điền, chợ Thủ Đức vẫn ngập sâu mỗi khi mưa lớn trùng đỉnh triều. Điều này cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở thiếu tiền mà là cách làm. Hạ tầng thoát nước và kiểm soát triều luôn chạy sau tốc độ đô thị hóa, quy hoạch cập nhật chậm, phân kỳ đầu tư kéo dài tạo ra khoảng cách lớn giữa bản vẽ và thực tế. Song song, điểm nghẽn giải phóng mặt bằng, cơ chế tài chính – pháp lý rối rắm và tư duy “chống ngập cục bộ” khiến nhiều dự án tốn kém nhưng không tạo được hiệu ứng hệ thống, khiến người dân cảm nhận ngập đang trở thành một “vấn đề cấu trúc đô thị” hơn là sự cố thời tiết.
Thành phố bọt biển và quản trị ngập lụt: thay đổi tư duy hay chỉ đổi khẩu hiệu?
Kế hoạch mới không chỉ thêm dự án hạ tầng nước mà còn nhấn mạnh chuyển từ “chống ngập” sang “quản trị ngập lụt”, áp dụng mô hình thành phố bọt biển. Về nguyên tắc, thành phố bọt biển nghĩa là đô thị biết giữ nước, thẩm thấu và điều tiết, thay vì dồn toàn bộ vào cống rồi xả nhanh ra sông. Điều này đòi hỏi tích hợp thoát nước với không gian xanh, hồ điều tiết, kênh rạch được khơi thông, cùng các giải pháp thích ứng khí hậu như kiểm soát triều thông minh và vận hành trạm bơm theo thời gian thực. Thành phố đã nói đến bản đồ ngập, bản đồ rủi ro và hệ thống quản lý thoát nước thông minh, song câu hỏi cốt lõi là: liệu các công cụ số này có được tích hợp trên một cơ chế điều phối thống nhất, đủ quyền lực để buộc các ngành và quận huyện tuân thủ hay lại trở thành những phần mềm báo cáo nằm trên giấy?
Điểm nghẽn hạ tầng và mặt bằng: không gỡ thì 87 dự án cũng mắc cạn
Ở cấp hiện trường, chống ngập TP.HCM vướng lớn nhất ở hai chữ “mặt bằng”. Chỉnh trang, nạo vét kênh rạch – xương sống của mọi dự án hạ tầng nước – đều chạm ngay vào bài toán di dời, đền bù, tái định cư. Trường hợp phường Bình Đông cho thấy quy mô thách thức: riêng khu vực này đã có hàng nghìn căn nhà trên và ven kênh rạch phải di dời, trong khi toàn thành phố đặt mục tiêu khoảng 40.000 căn trong một giai đoạn. Nếu không có cơ chế bồi thường linh hoạt, quỹ nhà tái định cư phù hợp sinh kế và sự tham gia thực chất của người dân, tiến độ các dự án sẽ tiếp tục bị kéo dài. Khi tuyến đê, cống, trạm bơm đã xong nhưng các đoạn kênh rạch then chốt vẫn bị lấn chiếm, hiệu quả của cả hệ thống sẽ bị triệt tiêu, đẩy chi phí xã hội lên rất cao.
2030 có hết ngập? Cần một cơ chế quản lý nước tích hợp
Với 87 dự án, hơn 142.000 tỷ đồng và các công cụ mới như hệ thống quản lý thoát nước thông minh, mục tiêu đến năm 2030 cơ bản hết ngập do mưa ở khu trung tâm không phải là bất khả thi, nhưng chắc chắn không tự động thành hiện thực. Thành bại nằm ở chỗ TP.HCM có dám tổ chức lại cơ chế quản lý nước theo lưu vực, gom các mảnh rời rạc – quy hoạch, thoát nước, kênh rạch, đê bao, nước thải – vào một hệ thống điều phối chung hay không. Cần trao trách nhiệm rõ ràng, gắn tiến độ và chất lượng chống ngập với đánh giá người đứng đầu, đồng thời công khai dữ liệu ngập để người dân giám sát. Nếu không phá được điểm nghẽn hạ tầng và thể chế, mô hình thành phố bọt biển và các khẩu hiệu thích ứng khí hậu sẽ chỉ là lớp sơn mới trên một đô thị vẫn chìm trong nước mỗi mùa mưa triều.
