STEM/STEAM lên núi: Vì sao tập huấn tại Trà Lĩnh đáng chú ý?
Đưa giáo dục STEM/STEAM đến giáo viên vùng cao là quá trình đào tạo giáo viên STEM, bồi dưỡng STEAM giáo viên và kết nối nguồn lực giữa đại học với phổ thông nhằm giúp trường học miền núi tổ chức được các hoạt động học qua trải nghiệm, giải quyết vấn đề trong điều kiện thiếu thốn thiết bị và hạ tầng, từ đó thu hẹp khoảng cách chất lượng giáo dục vùng cao so với khu vực đô thị.
Chương trình tập huấn tại xã Trà Lĩnh, tỉnh Cao Bằng không chỉ là một sự kiện chuyên môn, mà là thông điệp: đổi mới giáo dục sẽ thất bại nếu bỏ quên giáo dục vùng cao. Sự có mặt của PGS.TS Nguyễn Thanh Hà, Phó Giám đốc Đại học Thái Nguyên, cùng lãnh đạo Trường Đại học Sư phạm, Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Giáo dục và Đào tạo Cao Bằng cho thấy đây là một bước đi chiến lược chứ không phải hoạt động mang tính phong trào. STEM/STEAM được xác định là phương thức quan trọng để chuyển dạy học từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất, năng lực học sinh. Câu hỏi đặt ra là: các mô hình hiện đại đó sẽ được “bản địa hóa” như thế nào trong lớp học vùng cao còn thiếu đủ thứ?
Thiết kế khóa đào tạo giáo viên STEM cho miền núi: Không chỉ là vài buổi lý thuyết
Điểm mạnh nhất của đợt đào tạo giáo viên STEM lần này nằm ở cấu trúc khóa học và cách tiếp cận thực hành. Khóa tập huấn được chia thành ba lớp, hỗ trợ giáo viên tiểu học, THCS và THPT tại Trường Tiểu học Hùng Quốc và Trường THPT Trà Lĩnh. Đây là lựa chọn hợp lý, vì STEM/STEAM ở mỗi cấp học đòi hỏi cách tổ chức hoạt động khác nhau, từ trò chơi khám phá cho trẻ nhỏ đến dự án nghiên cứu, chế tạo cho học sinh lớn tuổi. Trong suốt chương trình, giáo viên được hướng dẫn xây dựng và triển khai bài học STEM phù hợp Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, đồng thời thực hành các nội dung có thể áp dụng ngay vào dạy học. Thay vì “nhồi” lý thuyết, khóa tập huấn buộc STEAM giáo viên phải tự chuyển hóa kiến thức thành hoạt động sát với điều kiện nhà trường mình.
Về bản chất, đây là kiểu tập huấn giáo dục “tại chỗ” mà nhiều địa phương đang thiếu. Theo PGS.TS Nguyễn Thanh Hà, việc tổ chức ngay tại Trà Lĩnh giúp giáo viên trực tiếp tiếp cận phương pháp xây dựng, tổ chức bài học STEM theo từng khối lớp, đồng thời trao đổi, thực hành các nội dung có thể áp dụng ngay vào dạy học. Nói cách khác, đào tạo giáo viên STEM chỉ có ý nghĩa khi được đặt đúng bối cảnh – nơi giáo viên đang dạy, với học sinh, cơ sở vật chất và hạn chế rất cụ thể. Cách thiết kế khóa học này là lời phản biện rõ ràng đối với kiểu tập huấn giáo dục từ xa nặng trình diễn, ít va chạm thực tế vốn khiến nhiều giáo viên vùng cao khó thay đổi bài dạy.
Từ lý thuyết đến lớp học vùng cao: Khi thiết bị chỉ là một phần câu chuyện
Một điểm nhấn dễ thấy là Công đoàn Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên đã trao tặng một bộ thiết bị STEM trị giá 20 triệu đồng cho trường phổ thông tham gia. Đồng thời, nhà trường còn tặng thêm các bộ thiết bị thực hành và sách về giáo dục STEM cho các trường trong khu vực. Đối với giáo dục vùng cao, đây là nguồn lực đáng quý, tạo điều kiện để giáo viên tổ chức hoạt động thực hành, trải nghiệm, thiết kế và chế tạo sản phẩm. Học sinh vì vậy có cơ hội học thông qua khám phá, thử nghiệm và giải quyết những vấn đề gắn với đời sống xung quanh.
Tuy nhiên, nếu dừng ở thiết bị, STEM/STEAM rất dễ trở thành phong trào ngắn hạn. Cái thiếu lâu dài là năng lực thiết kế hoạt động và sự tự tin của giáo viên. Chính vì thế, chương trình lần này nhấn mạnh việc khuyến khích giáo viên tăng cường trao đổi kinh nghiệm, trực tiếp thực hành và từng bước chuyển hóa kiến thức STEM/STEAM thành hoạt động phù hợp điều kiện dạy học tại trường. Đó là điểm then chốt: thiết bị hỗ trợ, nhưng người quyết định là thầy cô. Khi họ hiểu cách “chế biến” một bài STEM chỉ bằng vật liệu sẵn có, mô hình này mới có cơ hội sống lâu hơn thời gian của khóa tập huấn.
Giảm bất bình đẳng giáo dục: Vai trò kết nối của đại học vùng
Nếu nhìn rộng hơn một khóa học, hoạt động tại Trà Lĩnh là ví dụ điển hình về cách một trường đại học vùng có thể chủ động kéo gần khoảng cách giữa giáo dục vùng cao và đô thị. Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên đã tận dụng thế mạnh về đào tạo, bồi dưỡng giáo viên, nghiên cứu khoa học giáo dục, huy động đội ngũ giảng viên, chuyên gia để hỗ trợ giáo viên địa phương. Điều này không chỉ nâng cao năng lực đội ngũ mà còn mở rộng cơ hội cho học sinh miền núi tiếp cận phương pháp giáo dục hiện đại, từng bước nâng cao chất lượng giáo dục tại địa phương. Hiệu quả lớn nhất nằm ở việc hình thành tư duy mới: nhà trường vùng cao không chờ hỗ trợ từ trên xuống, mà trở thành đối tác trong mạng lưới đổi mới.
Hoạt động tập huấn cụ thể này cho thấy vai trò của Đại học Thái Nguyên trong việc kết nối nguồn lực giáo dục với địa phương. Từ những lớp tập huấn như vậy, mối quan hệ hợp tác giữa giáo dục đại học và phổ thông được kỳ vọng tiếp tục mở rộng, góp phần thúc đẩy đổi mới giáo dục tại các tỉnh miền núi phía Bắc. Nói cách khác, nếu duy trì sự đồng hành thường xuyên, lâu dài giữa các cơ sở giáo dục đại học và trường phổ thông, giáo dục vùng cao có cơ hội bước qua tình trạng “đi sau mãi mãi”. Vấn đề còn lại là xây dựng cơ chế để các chương trình không dừng ở vài đợt tập huấn lẻ tẻ, mà trở thành chuỗi hỗ trợ liên tục, có đánh giá, điều chỉnh và gắn rõ với mục tiêu giảm bất bình đẳng.
Kết luận: STEM/STEAM chỉ có ý nghĩa khi bám rễ vào lớp học vùng cao
Tập huấn STEM/STEAM tại Trà Lĩnh cho thấy một bài học quan trọng: đổi mới phương pháp dạy học không thể sao chép nguyên xi mô hình thành phố rồi mang lên núi. Chỉ khi đào tạo giáo viên STEM gắn chặt với bối cảnh địa phương, khi STEAM giáo viên được trao quyền thử, sai, điều chỉnh và được hỗ trợ dài hạn, STEM/STEAM mới thoát khỏi vai trò “món lạ” để trở thành một phần tự nhiên của giáo dục vùng cao. Khóa học lần này đã góp phần trang bị kiến thức, phương pháp và kỹ năng thực hành cho đội ngũ giáo viên, qua đó nâng cao chất lượng giáo dục địa phương. Từ nền tảng đó, nếu các chương trình tiếp theo tiếp tục bám sát lớp học, biết lắng nghe tiếng nói của giáo viên miền núi, thì câu chuyện thu hẹp khoảng cách giữa vùng xa và đô thị mới có cơ hội biến thành hiện thực.
