Tiếng Việt – “môn học số 0” của học sinh dân tộc thiểu số
Tiếng Việt học sinh dân tộc thiểu số ở vùng cao là khái niệm chỉ những chương trình, chính sách và hoạt động dạy – học nhằm giúp trẻ em dân tộc thiểu số đạt đủ năng lực sử dụng tiếng Việt như ngôn ngữ giáo dục chung, trước và ngay khi bước vào lớp Một, để các em có thể hiểu bài, giao tiếp và tham gia bình đẳng trong lớp học chính khóa.
Điểm mấu chốt của khoảng cách vùng cao không nằm ở “thiếu chăm chỉ”, mà ở chỗ các em phải học mọi thứ bằng một ngôn ngữ thứ hai. Ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, ngôn ngữ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp nhận chương trình giáo dục của học sinh. Trẻ vào lớp Một với vốn tiếng Việt hạn chế dễ vấp ngay từ yêu cầu tối thiểu: nghe hiểu lời cô, đọc đề bài, nói lại suy nghĩ của mình. Nếu không được hỗ trợ, khoảng cách kiến thức xuất hiện ngay từ năm đầu tiên. Vì vậy, coi tiếng Việt là nền tảng – chứ không chỉ là một môn học – là lựa chọn mang tính “sống còn” với chuẩn bị lớp Một vùng cao.
Chính sách mới: từ hỗ trợ chung tới tháo gỡ rào cản ngôn ngữ
Trước thềm năm học 2026 – 2027, các địa phương vùng dân tộc thiểu số và miền núi liên tiếp ban hành chính sách giáo dục mới, dịch chuyển từ hỗ trợ chung sang tháo gỡ từng rào cản cụ thể trước ngày tựu trường. Yêu cầu chung từ Chỉ thị số 31/CT-TTg là chuẩn bị đủ giáo viên, cơ sở vật chất, thiết bị, sách giáo khoa và ưu tiên nguồn lực cho vùng dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới, địa bàn khó khăn.
Điểm đáng chú ý là ngôn ngữ được “đưa lên hàng đầu”. Nghị quyết số 22/2026/NQ-HĐND của Quảng Trị đi thẳng vào điểm nghẽn đầu cấp khi dạy tăng cường tiếng Việt cho trẻ dân tộc thiểu số trước khi vào lớp 1. Giáo viên được hỗ trợ 360.000 đồng để mua bộ đồ dùng dạy học; mỗi trẻ được 310.000 đồng cho bộ đồ dùng học tập; tiền dạy 150.000 đồng/tiết, tối đa 80 tiết trong khoảng một tháng hè. Đây là một câu nói có thể trích dẫn: “Khoản hỗ trợ này nhằm giúp trẻ làm quen với tiếng Việt và nề nếp học tập, để giáo viên có thêm thời gian cho nội dung kiến thức lớp 1”.
Đắk Lắk cũng chọn ưu tiên tiếng Việt trước lớp 1, hỗ trợ tài liệu, đồ dùng học tập tối đa 150.000 đồng/trẻ và ưu tiên giáo viên am hiểu tiếng nói, văn hóa địa phương, biết dạy tiếng Việt như ngôn ngữ thứ hai. Đó là sự thừa nhận rõ ràng rằng chương trình tiếng Việt vùng biên không thể “xử lý” theo cách dạy ở đồng bằng.
Lũng Phìn: “phòng thí nghiệm” của những lớp tiếng Việt trước lớp Một
Nếu muốn hiểu một cách sống động thế nào là chuẩn bị lớp Một vùng cao, hãy nhìn vào xã Lũng Phìn. Tại đây, ba trường tiểu học đã chủ động tổ chức các lớp làm quen, tăng cường tiếng Việt cho trẻ chuẩn bị vào lớp Một trong quá trình chuẩn bị năm học 2026 – 2027. Toàn xã đã mở 17 lớp, với hơn 400 trẻ tham gia. Con số này cho thấy khi chính sách “xuống” đúng chỗ, nhu cầu của người học là rất lớn.
Khác với lớp chính khóa, những tiết học này không đặt nặng truyền đạt kiến thức mà tập trung tạo môi trường để trẻ nghe, nói, sử dụng tiếng Việt tự nhiên. Từ câu chào hỏi, giới thiệu bản thân, gọi tên đồ vật đến kể một câu chuyện ngắn, trẻ được khuyến khích giao tiếp bằng tiếng Việt trong tình huống gần gũi đời sống. Phương pháp học mà chơi, chơi mà học với trò chơi ngôn ngữ, tranh ảnh, bài hát, câu chuyện giúp giờ học nhẹ nhàng, nhưng vẫn đủ “độ khó” để trẻ phải dùng tiếng Việt liên tục. Với nhiều em, đó là hành trình bước qua “khoảng cách” ngôn ngữ để sẵn sàng mở cánh cửa tiểu học.
Điều quan trọng hơn, các trường ở Lũng Phìn tăng cường theo dõi, đánh giá khả năng sử dụng tiếng Việt của từng trẻ để có phương pháp hỗ trợ phù hợp. Không có áp lực phải nói chuẩn ngay lập tức, mà là hỗ trợ từng bước, đúng “ngưỡng” mỗi em. Đây chính là mô hình hỗ trợ học sinh DTTS dựa trên bằng chứng chứ không phải cảm tính.
Khi tiếng Việt kéo học sinh ở lại trường
Các chính sách tiếng Việt không tồn tại độc lập; chúng gắn trong một “gói” hỗ trợ học sinh DTTS từ sách vở đến bữa ăn. Nhiều địa phương đã chuẩn hóa danh mục trang cấp cho học sinh trường nội trú xã biên giới, từ đồng phục, học phẩm hàng năm đến chăn, màn, chiếu, đệm, gối được cấp một lần mỗi cấp học. Tại Lào Cai, quy định địa bàn, khoảng cách giúp xác định học sinh không thể đi – về trong ngày: 2 km với tiểu học, 4 km với THCS, 6 km với THPT và giáo dục thường xuyên, đồng thời xét tới địa hình dốc, qua suối, nguy hiểm.
Ở khía cạnh dinh dưỡng, Gia Lai hỗ trợ thêm 160.000 đồng/tháng cho trẻ mầm non tiền ăn trưa, tối đa 9 tháng; một số nhóm học sinh dân tộc thiểu số bán trú được 700.000 đồng/tháng; học sinh dân tộc thiểu số thuộc hộ nghèo học tại trường vùng dân tộc thiểu số và miền núi được 240.000 đồng/tháng. Đà Nẵng hỗ trợ sữa tươi cho trẻ mầm non và học sinh tiểu học ở vùng dân tộc thiểu số, miền núi, với định mức theo độ tuổi và tối đa 5 ngày/tuần. Đó là cách các địa phương nói rõ rằng: nếu học phẩm là chi phí đầu năm thì bữa ăn quyết định khả năng bám trường từng ngày.
Ý nghĩa của các chương trình tiếng Việt vùng biên vì thế không chỉ là giúp trẻ đọc – viết sớm, mà là giữ chân các em trong hệ thống. Khi trẻ được làm quen với tiếng Việt và nề nếp học tập, giáo viên có thêm thời gian cho kiến thức lớp 1, năng lực tiếp nhận chương trình được cải thiện. Với trẻ em dân tộc thiểu số, chuẩn bị tốt tiếng Việt đồng nghĩa với thêm cơ hội tham gia bình đẳng vào hoạt động học tập. Điều cần đo đếm cuối cùng không phải là số tiết phụ đạo, mà là số học sinh ra lớp đúng hạn, tỷ lệ chuyên cần, khả năng sử dụng tiếng Việt của trẻ vào lớp 1 và số em có nguy cơ bỏ học được giữ lại.
Từ hỗ trợ “tràn lan” tới can thiệp ngôn ngữ có mục tiêu
Loạt chính sách mới cho thấy một chuyển dịch rõ ràng: không còn dàn đều hỗ trợ, mà đi thẳng vào nút thắt tiếng Việt của học sinh dân tộc thiểu số. Các địa phương không chờ đến khi trẻ vào lớp mới “chữa cháy”, mà chủ động gỡ rào cản từ trước ngày tựu trường. Đó là tư duy chính sách dựa trên bằng chứng: nhìn thẳng vào dữ liệu về bỏ học, lưu ban, kết quả học tập để xác định tiếng Việt là biến số then chốt.
Theo yêu cầu hiện hành, sách giáo khoa phải bảo đảm đầy đủ trước ngày 15/8; các trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và THCS tại xã biên giới thuộc đợt đầu phải hoàn thành trước 30/8, kèm phương án vận hành. Nhưng điểm đáng bàn hơn là việc gắn mọi hỗ trợ – từ sách, đồ dùng, ký túc xá, bữa ăn, sữa tươi – với mục tiêu cuối cùng là năng lực tiếng Việt và khả năng học tập thực chất. Các trường như ở Lũng Phìn sẽ tiếp tục theo dõi, đánh giá khả năng sử dụng tiếng Việt của từng trẻ để điều chỉnh hỗ trợ.
Nếu coi tiếng Việt là nền tảng, thì mọi khoản đầu tư lên vùng cao phải trả lời câu hỏi: có giúp trẻ hiểu tốt hơn bài giảng bằng tiếng Việt hay không. Khi câu trả lời là “có”, chúng ta không chỉ rút ngắn khoảng cách vùng miền, mà còn xây dựng một hệ thống giáo dục tôn trọng sự đa dạng ngôn ngữ nhưng thống nhất ở cơ hội học tập. Và đó là thước đo công bằng hơn rất nhiều so với những bản báo cáo thành tích quen thuộc.
