Việt Nam bước vào cuộc chơi trung tâm năng lượng tái tạo ngoài khơi
Năng lượng tái tạo ngoài khơi là tổ hợp các dự án điện gió ngoài khơi, điện mặt trời nổi và các cơ sở sản xuất năng lượng mới như hydro, amoniac được xây dựng trên biển, gắn với hệ sinh thái cảng biển, chế tạo, lưới điện và logistics chuyên biệt ven bờ, tạo thành những trung tâm công nghiệp – dịch vụ tích hợp quy mô lớn. Các trung tâm năng lượng RE Hub không chỉ phát điện, mà còn kéo theo cả chuỗi cung ứng chế tạo, dịch vụ, nghiên cứu và đào tạo nhân lực. Việt Nam nhìn thấy cơ hội này và đã đặt mục tiêu xây dựng hai trung tâm công nghiệp – dịch vụ năng lượng tái tạo liên vùng ở ven biển vào năm 2030 trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, gắn với ít nhất 6 GW điện gió ngoài khơi cho hệ thống. Vấn đề không còn là có làm hay không, mà là có dám chuẩn bị hạ tầng đủ lớn, đủ nhanh hay không.
Bài học từ các RE Hub quốc tế: cảng và bãi chế tạo phải đi trước
Nếu nhìn sang Cuxhaven ở Đức hay Esbjerg ở Đan Mạch, điểm chung của các trung tâm năng lượng tái tạo ngoài khơi thành công là: họ đầu tư cảng biển và bãi chế tạo trước, rồi mới đón làn sóng dự án điện gió. Từ trên cao, Cuxhaven là một "đại công trường" nơi các cấu kiện khổng lồ được chế tạo, tập kết, lắp ráp rồi mới đưa ra ngoài khơi; quanh đó là cả một mạng lưới doanh nghiệp logistics, kỹ thuật, O&M phục vụ ngành năng lượng tái tạo. Theo mô hình RE Hub quốc tế mà Việt Nam đang nghiên cứu, trung tâm không chỉ là một cảng đơn lẻ, mà là khu tích hợp cảng – sản xuất – dịch vụ – R&D liên kết chặt với vùng biển có tiềm năng điện gió và điện mặt trời ngoài khơi. Nếu chúng ta chỉ chăm chăm lo công suất nguồn điện mà không sớm xây "thung lũng công nghiệp xanh" ven bờ, sẽ mãi ở vai trò bên lề của chuỗi giá trị.
Hạ tầng cảng biển Việt Nam: điểm nghẽn hay đòn bẩy cho điện gió ngoài khơi?
Điện gió ngoài khơi sử dụng các cấu kiện siêu trường, siêu trọng có thể nặng tới 2.500 tấn, đòi hỏi hạ tầng cảng biển Việt Nam phải đáp ứng mớn nước trên 10 m, nền bãi và cầu cảng chịu tải 15–25 tấn/m², cùng mặt bằng hàng chục đến hàng trăm hecta để chế tạo, lưu trữ, lắp ráp và trung chuyển. Riêng khu vực lắp ráp cần khoảng 30 ha cho mỗi GW điện gió ngoài khơi. Theo Cục Điện lực, cảng chuyên dụng là một trong những “xương sống” đầu tiên của cấu trúc trung tâm năng lượng tái tạo liên vùng. Nói cách khác, nếu không có cảng đủ tải, đủ sâu và bãi chế tạo đủ rộng, mọi kế hoạch 6.000 MW điện gió ngoài khơi đến 2030 sẽ khó đi từ quy hoạch ra đời thực. Đây là lúc cần nhìn cảng biển như hạ tầng chiến lược cho công nghiệp năng lượng, chứ không chỉ là cửa ngõ thương mại thông thường.
Logistics năng lượng chuyên biệt: mắt xích giúp tăng giá trị nội địa
Phía sau mỗi dự án điện gió ngoài khơi là một chuỗi logistics năng lượng chuyên biệt: từ vận chuyển cấu kiện siêu trường siêu trọng, site-move, load-out lên xà lan đến vận tải biển, lắp đặt và vận hành – bảo dưỡng. Với các cấu kiện nặng hàng trăm đến hàng nghìn tấn, logistics không còn là dịch vụ phụ trợ, mà là năng lực kỹ thuật gắn với khảo sát, tính toán tải trọng, thiết kế cấu hình thiết bị và quản lý an toàn theo chuẩn quốc tế. Theo phân tích hiện nay, khi ngày càng nhiều công đoạn của chuỗi năng lượng ngoài khơi được thực hiện bởi doanh nghiệp trong nước, phần giá trị được tạo ra và giữ lại trong nền kinh tế sẽ mở rộng đáng kể. Một câu trích dẫn đáng chú ý là: "Khi tham gia sâu hơn vào các dự án năng lượng ngoài khơi, phát triển logistics chuyên biệt sẽ là mắt xích quan trọng để gia tăng giá trị nội địa và mở rộng sự hiện diện của doanh nghiệp Việt trong chuỗi cung ứng quốc tế".
Từ quy hoạch tới hành động: xây RE Hub như một chiến lược công nghiệp dài hạn
Quy hoạch điện VIII điều chỉnh cho thấy quy mô năng lượng tái tạo sẽ tăng vọt đến 2050: điện gió trên bờ, gần bờ 84,7–91,4 nghìn MW; điện gió ngoài khơi 113,6–140 nghìn MW; điện mặt trời gần 300 nghìn MW. Riêng điện gió ngoài khơi được định hướng 6–17 GW giai đoạn 2030–2035 và 114–140 GW vào 2050, gắn với sản xuất năng lượng mới như hydro, amoniac. Việt Nam đã lên kế hoạch nghiên cứu giai đoạn 2 để chọn vị trí các RE Hub, với tiêu chí về cảng chuyên dụng, chính sách dài hạn và chiến lược nhân lực; kết quả sẽ được bàn tại hội thảo kỹ thuật cuối năm 2026. Nhưng nếu các trung tâm năng lượng RE Hub vẫn chỉ nằm trên giấy, cơ hội trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng quốc tế sẽ trôi qua. Chúng ta cần nhìn các RE Hub như chiến lược công nghiệp 20–25 năm, nơi cảng biển, bãi chế tạo, lưới điện và logistics năng lượng chuyên biệt được đầu tư đồng bộ để biến tiềm năng ngoài khơi thành giá trị nội địa bền vững.
