Đấu trường Toán học châu Á: Một sân chơi, nhiều hành trình
Đấu trường Toán học châu Á (AIMO) là kỳ thi Toán quốc tế quy tụ hàng nghìn học sinh nhiều độ tuổi, nơi các tài năng trẻ Toán học vừa tranh tài vừa giao lưu, đồng thời trải nghiệm một hành trình rèn luyện tư duy và kỷ luật học tập vượt ra ngoài khuôn khổ lớp học truyền thống.
Tại Việt Nam, cuộc thi Đấu trường Toán học châu Á năm học 2025-2026 được tổ chức bởi một cơ quan báo chí phối hợp với một trường đại học kỹ thuật hàng đầu, dưới sự chỉ đạo của tổ chức Đoàn thanh niên trung ương. Sự kiện thu hút hơn 11.000 học sinh từ 22 tỉnh, thành phố tham gia Vòng Sơ loại, trước khi chọn ra 1.300 học sinh vào Vòng Chung kết Quốc gia và gần 300 em đại diện Việt Nam bước tiếp vào Vòng Chung kết Quốc tế tại Hà Nội. Cấu trúc nhiều tầng này khiến AIMO không chỉ là một kỳ thi, mà là cả một lộ trình phát hiện, bồi dưỡng, rồi thúc đẩy học sinh vươn lên. Nếu coi Toán học là ngôn ngữ chung của tư duy, AIMO đang đóng vai trò như một “diễn đàn” để thứ ngôn ngữ đó cất tiếng nói chung từ hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ.
Từ bàn ăn gia đình đến phòng thi quốc tế
Điểm chung nổi bật ở các thí sinh quốc tế là: hành trình đến chung kết AIMO bắt đầu từ những điều nhỏ bé trong gia đình chứ không phải từ những lò luyện thi. Anson Chiu, 10 tuổi, đến từ Hong Kong (Trung Quốc), làm quen với Toán qua những phép tính đầu tiên do mẹ hướng dẫn, rồi dần tìm nhiều cách giải cho cùng một bài toán và liên tiếp giành huy chương Toán học ở các sân chơi quốc tế. Ở chiều ngược lại, không ít phụ huynh từ Anh, Hong Kong, Indonesia hay Nigeria cho rằng nhiệm vụ quan trọng nhất của mình không phải là tạo áp lực, mà là giúp con thấy Toán học gần gũi và thú vị.
Câu chuyện của một phụ huynh Nigeria là ví dụ điển hình: chị thường hỏi con những bài toán gắn với sinh hoạt hằng ngày, như tính số tiền còn lại sau khi mua đồ, để xây dựng tư duy số học một cách tự nhiên. Atreus Markham, 8 tuổi, đến từ Hong Kong (Trung Quốc), cũng đi lên từ những buổi học vài giờ mỗi ngày cùng mẹ và anh trai trước khi sang Việt Nam dự thi. Cậu bé từng giành hạng Ba ở một cuộc thi khác, nên lần này có đủ tự tin để đoạt Huy chương Bạc khối lớp 2 và chia sẻ rằng điều hạnh phúc nhất là cảm giác nỗ lực của mình được ghi nhận. Câu chuyện ấy cho thấy huy chương chỉ là kết quả cuối, còn điểm tựa thật sự là bầu không khí học tập ấm áp trong mỗi gia đình.
Chiến lược ôn luyện: Kiên trì hơn là “nước rút”
Một điều dễ nhận ra ở chung kết AIMO là sự đa dạng trong chiến lược ôn luyện, nhưng tất cả đều gặp nhau ở hai chữ “kiên trì”. Thí sinh Kazakhstan như Zhasmin, 15 tuổi, chọn cách dành một khoảng thời gian nhỏ mỗi ngày để học Toán thay vì dồn sức trước kỳ thi. Aizere, 16 tuổi, mô tả cảm giác khi làm Toán là “quên hết mọi thứ xung quanh”, bởi sức hấp dẫn của Toán nằm ở hành trình tìm lời giải hơn là kết quả cuối cùng. Đây không phải khẩu hiệu chung chung; nó phản ánh thái độ của nhiều thí sinh quốc tế, những người xem mỗi bài toán như một cuộc trò chuyện dài với chính mình.
Ở một cực khác, các thí sinh Nga như Lukian và Klim Khrulev chọn chiến lược tập trung cao độ trong một giai đoạn nhất định. Lukian thường xuyên học nhóm, luyện đề Olympic cùng bạn bè để làm quen với tư duy ra đề quốc tế, đồng thời coi việc giải đề những năm trước là thói quen kéo dài ngay cả trong những ngày ở Việt Nam. Mùa trước, cậu xếp thứ tư khối lớp 9; trở lại AIMO, cậu giành Á quân 2 khối trung học phổ thông và danh hiệu Ngôi sao Quốc tế của đoàn Nga, tự hào nhất không phải vì bảng thành tích, mà vì thấy rõ sự tiến bộ của bản thân. Klim, em trai 15 tuổi, từng có thời điểm học Toán tới 10 buổi mỗi tuần trước khi giảm xuống 4 buổi để tránh quá tải, rồi giành Huy chương Bạc trong lần đầu bước ra đấu trường Toán học quốc tế. Điều đáng suy ngẫm là: kiến thức chỉ là một phần, còn chiến lược phân bổ thời gian, hiểu cách một kỳ Olympic vận hành mới là yếu tố phân biệt giữa người thi “đủ điểm” và người thi để trưởng thành.
Vai trò của nhà trường và những giới hạn không thể bỏ qua
Nếu gia đình là nơi châm ngòi tình yêu với Toán, thì nhà trường và hệ thống đào tạo là nơi nuôi dưỡng bền vững những tài năng trẻ Toán học. Trưởng đoàn Trường Quốc tế JJ tại bang Gujarat (Ấn Độ), thầy Tejas Shukla, cho biết AIMO đã trở thành điểm hẹn thường niên của trường trong bốn năm liên tiếp, từ các mùa tổ chức tại Malaysia, Hàn Quốc, Nhật Bản cho đến lần này. Qua từng năm, nhà trường xây dựng một lộ trình bồi dưỡng riêng cho học sinh có năng khiếu Toán, cung cấp giáo trình, đề thi các năm trước và kế hoạch ôn luyện bắt đầu trước kỳ thi khoảng 2–3 tháng. Nhờ đó, đoàn trường giành kết quả ấn tượng với 10 Huy chương Vàng, 5 Huy chương Bạc và 1 giải Merit ở AIMO.
Tuy vậy, không thể lãng mạn hóa AIMO như một hành trình chỉ toàn ánh sáng. Thầy Tejas nhấn mạnh thách thức lớn nhất không nằm ở năng lực học sinh, mà ở khoảng cách giữa chương trình Toán phổ thông và cấu trúc đề thi AIMO: nhiều dạng toán trong kỳ thi quốc tế không xuất hiện trong sách giáo khoa, buộc học sinh phải tự tìm thêm kiến thức và phương pháp ngoài chương trình chính khóa. Điều này đặt ra yêu cầu rõ ràng cho các hệ thống giáo dục: nếu muốn học sinh bước ra các sân chơi quốc tế, nhà trường không thể chỉ bám chặt chuẩn đầu ra hiện hành rồi kỳ vọng vào “tài năng bẩm sinh”. Ở những nước chưa có phong trào Toán mạnh, như Ecuador với đoàn gồm 6 học sinh từ 10 đến 16 tuổi, việc tham gia AIMO thường phải nhờ hỗ trợ của các đơn vị và thầy cô tận tâm, cho thấy khoảng cách cơ hội vẫn tồn tại và cần được thu hẹp.
Lễ trao giải và thông điệp sau cùng của AIMO
Lễ trao giải AIMO tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia không chỉ là khoảnh khắc vinh danh những tấm huy chương Toán học, mà còn là lúc các câu chuyện phía sau nỗ lực được kể lại. Oh Won Seok, 16 tuổi, đến từ Hong Kong (Trung Quốc), chủ yếu tự học tại nhà với nguồn tài liệu mẹ chuẩn bị, từ bộ đề các năm trước đến sách tham khảo và video hướng dẫn. Cậu đánh giá mình chỉ hoàn thành khoảng 70–80% bài thi, nên bất ngờ khi được gọi tên cho Huy chương Vàng. Atreus Markham, cậu bé lớp 2, cũng khẳng định niềm vui lớn nhất nằm ở việc nhìn thấy công sức bỏ ra được đền đáp chứ không chỉ ở thứ hạng trên bục nhận giải.
Khép lại AIMO, những tấm huy chương là sự ghi nhận xứng đáng cho từng cá nhân, nhưng giá trị quan trọng hơn nằm ở trải nghiệm và sự trưởng thành. Sự kiện quy tụ các đoàn học sinh từ hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ, góp phần khẳng định vị thế của Việt Nam trên bản đồ các sân chơi học thuật, đồng thời mở ra cơ hội giao lưu, hội nhập cho học sinh trong nước. Với những thí sinh tương lai, lời khuyên từ các anh chị đi trước khá cụ thể: hãy chủ động tìm và giải đề những năm trước, duy trì thói quen học đều mỗi ngày, chuẩn bị kỹ về kiến thức nhưng vẫn biết tận hưởng trọn vẹn trải nghiệm của cuộc thi. Sau cùng, Đấu trường Toán học châu Á không chỉ đo lường trí tuệ bằng điểm số, mà còn đặt ra câu hỏi với mỗi hệ thống giáo dục: chúng ta đang chuẩn bị thế hệ trẻ để thắng một kỳ thi hay để yêu Toán suốt đời?
