Khoảng trống nhân lực đang cản trở khả năng tiếp cận
Đội ngũ chuyên gia sức khỏe tâm thần là lực lượng đa ngành gồm bác sĩ tâm thần, nhà tâm lý lâm sàng, nhân viên công tác xã hội và các vị trí hỗ trợ, cùng tham gia phát hiện, điều trị và phục hồi cho người cần chăm sóc. Nhu cầu ngày càng đa dạng, nhưng lực lượng chuyên môn còn mỏng và phân bố chưa đồng đều; vì thế, mở rộng dịch vụ không thể chỉ dựa vào bệnh viện. Theo hồ sơ Việt Nam trong Mental Health Atlas 2024 của Tổ chức Y tế thế giới, mật độ bác sĩ tâm thần là 1,1 người trên 100.000 dân. Mật độ nhà tâm lý học và nhân viên công tác xã hội trong lĩnh vực này đều chỉ ở mức 0,1 người trên 100.000 dân. Đây không đơn thuần là thiếu người: thiếu hụt nhân lực sức khỏe tâm thần khiến phát hiện sớm, tham vấn và hỗ trợ hòa nhập tại nhiều địa phương khó đáp ứng nhu cầu. Muốn cải thiện khả năng tiếp cận, cần phát triển đội ngũ chuyên gia đủ ngành nghề, đồng thời tính đến nơi họ sẽ làm việc.
Đào tạo phải đi cùng thực hành và nhu cầu tuyển dụng
Tăng số người học sẽ chưa giải quyết được bài toán nếu chương trình đào tạo sức khỏe tâm thần thiếu thực hành hoặc không gắn với vị trí việc làm. Đào tạo chuyên gia tâm thần cần chuẩn hóa năng lực và tạo cơ hội thực hành có giám sát tại bệnh viện, cơ sở chuyên khoa và cơ sở trợ giúp xã hội. Người học cần được rèn kỹ năng đánh giá nguy cơ, lập kế hoạch hỗ trợ, phối hợp với gia đình và kết nối dịch vụ, thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức chuyên môn. Đội ngũ đang làm việc cũng cần đào tạo liên tục để cập nhật can thiệp dựa trên bằng chứng, đạo đức nghề nghiệp và bảo mật thông tin. Định hướng chính sách đã đặt mục tiêu trong giai đoạn 2026-2030 nâng cao năng lực qua tập huấn, đào tạo và bồi dưỡng cho ít nhất 70% cán bộ, nhân viên, cộng tác viên công tác xã hội trong lĩnh vực này. Mục tiêu ấy chỉ có ý nghĩa khi cơ sở đào tạo, đơn vị tuyển dụng và cơ quan quản lý cùng xác định nhu cầu nhân lực theo chuyên ngành, địa bàn và công việc thực tế.
Đưa dịch vụ đến cộng đồng, không dừng ở sàng lọc
Hoạt động tại địa phương cho thấy bệnh viện chuyên khoa có thể mở rộng tiếp cận trước khi người dân rơi vào khủng hoảng. Trong chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần cộng đồng năm 2026, Bệnh viện Tâm thần Vĩnh Phúc tổ chức khám sàng lọc tại các xã Hoàng An, Tam Dương, Sông Lô, Tam Sơn và phường Phúc Yên. Mỗi địa phương dự kiến có 100 người được khám. Bệnh viện phối hợp với trạm y tế triển khai quy trình năm bước, từ rà soát đối tượng, khám và đánh giá nguy cơ đến chuyển tuyến, quản lý và báo cáo sau khám. Người có dấu hiệu nguy cơ được đánh giá ban đầu, tư vấn, hướng dẫn chăm sóc; trường hợp cần đánh giá sâu hơn được giới thiệu đến cơ sở chuyên khoa. Đây là hướng đi thiết thực, nhưng sàng lọc không thay thế chẩn đoán. Theo dõi sau khám và kết nối với y tế cơ sở mới giúp người dân duy trì chăm sóc, thay vì nhận tư vấn một lần rồi tự xoay xở.
Phân bổ nhân lực phải trở thành một phần của giải pháp
Các đợt khám cộng đồng giúp đưa chuyên môn đến gần người dân, nhưng không thể thay thế mạng lưới nhân lực ổn định tại từng địa bàn. Khi chuyên gia tập trung ở một số nơi, người dân ở nơi khác phải đối mặt với khoảng cách lớn hơn để được đánh giá và điều trị; vì vậy, đào tạo cần song hành với cơ chế sử dụng, hỗ trợ và giữ chân nhân lực. Những chương trình cộng đồng cũng cần duy trì phối hợp giữa bệnh viện, trạm y tế, gia đình và các dịch vụ xã hội, đồng thời theo dõi kết quả sau sàng lọc. Định hướng phát triển đội ngũ chuyên gia chỉ phát huy tác dụng khi người được đào tạo có cơ hội làm việc đúng chuyên môn và cộng đồng có nơi tiếp cận dịch vụ liên tục. Kết luận cần rõ ràng: muốn thu hẹp chênh lệch giữa các địa phương, phải đào tạo đa ngành, gắn học với thực hành và phân bổ nhân lực theo nhu cầu thực tế. Đó mới là con đường biến mục tiêu nâng cao chất lượng chăm sóc thành dịch vụ người dân có thể tiếp cận.
