Siêu El Niño Đông Nam Á: Đỉnh điểm của một cuộc khủng hoảng khí hậu
Siêu El Niño Đông Nam Á là thuật ngữ chỉ một pha El Niño có cường độ rất mạnh, kéo dài bất thường trên Thái Bình Dương nhiệt đới, làm nhiệt độ bề mặt biển tăng khoảng vài độ C so với trung bình, phá vỡ quy luật mưa nắng, gây hạn hán nghiêm trọng, nắng nóng cực đoan, thiếu nước, cháy rừng và xáo trộn sâu rộng các hệ thống kinh tế – xã hội phụ thuộc vào khí hậu. Nhiệt độ đại dương ấm lên bất thường tại vùng trung tâm xích đạo Thái Bình Dương đang đẩy El Niño tăng cường, trong bối cảnh biến đổi khí hậu do con người gây ra làm nền nhiệt toàn cầu cao hơn và kéo dài các hiện tượng cực đoan.
Điểm đáng lo không phải là El Niño “ghé qua” mà là khả năng nó ở lại lâu với sức mạnh chưa từng có. Các trung tâm khí tượng cho biết trong giai đoạn tháng 10–12, El Niño được dự báo duy trì ở mức rất mạnh với xác suất tới 98%, và nhiều khả năng còn kéo dài sang quý I năm sau trước khi suy yếu dần. Theo cơ quan dự báo khí tượng thủy văn, tuần thứ hai của tháng 9, nhiệt độ mặt nước khu vực NINO3.4 đã cao hơn trung bình khoảng 2°C. Một khi đại dương đã tích đủ “nhiệt”, phần còn lại của câu chuyện là chuỗi hiệu ứng dây chuyền: hạn hán thiếu nước 2026, nắng nóng, khủng hoảng lương thực và áp lực năng lượng dồn lên các nước đang phát triển nhiều nhất.
Việt Nam trước mùa khô khắc nghiệt: nước, nước và… nước
Với Việt Nam, rủi ro lớn nhất trong 6–12 tháng tới không phải là một vài kỷ lục nhiệt độ, mà là một mùa khô thiếu nước kéo dài, ăn mòn cả sinh hoạt lẫn sản xuất. El Niño vốn khiến lượng mưa giảm và nền nhiệt tăng; dự báo cho thấy lượng mưa từ nay đến cuối năm thiếu hụt 20–40% trên cả nước, tập trung ở Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ. Mùa mưa kết thúc sớm cộng với khí quyển nóng lên khiến nguy cơ hạn hán, thiếu nước sinh hoạt và xâm nhập mặn tại các vùng này ở mức rất cao trong mùa khô năm sau.
Theo dự báo, dòng chảy trên nhiều lưu vực sông trong giai đoạn El Niño có thể thiếu hụt 15–78% so với trung bình nhiều năm. Một mùa khô khắc nghiệt không chỉ làm cây lúa, cà phê hay hồ tiêu khát nước; nếu kéo dài, tác động có thể lan sang cấp nước sinh hoạt đô thị, sản xuất công nghiệp, năng lượng, hệ sinh thái và giá lương thực, sinh kế của người dân. Nói cách khác, siêu El Niño biến bài toán tài nguyên nước thành nút thắt an ninh quốc gia. Câu hỏi không còn là “có hạn hay không”, mà là chúng ta chia sẻ, ưu tiên và tiết kiệm nguồn nước khan hiếm đó như thế nào.
Nông nghiệp và năng lượng: El Niño kéo căng mọi chuỗi cung ứng
El Niño tác động nông nghiệp theo cách rất trực tiếp: ít mưa, đất khô, năng suất giảm, giá tăng. Ở Indonesia, cơ quan khí tượng dự báo mùa mưa đến muộn trên khoảng 61% diện tích, đồng nghĩa mùa khô kéo dài, làm trầm trọng thêm cháy rừng và gây hại cho các cây trồng chủ lực. Sản lượng ca cao đã giảm khoảng 15% trong cao điểm thu hoạch so với trước, mía ước giảm 25%, lúa có thể giảm thêm 10% vào năm sau, và dầu cọ – một mặt hàng chiến lược – được dự báo giảm 2–8% do hạn hán. Sản lượng lúa của cả khu vực hiện được dự báo giảm 8–10%, kéo theo nguy cơ giá gạo tiếp tục leo thang.
Với Đông Nam Á, nơi nhiều nền kinh tế dựa vào thủy điện và sản xuất nông nghiệp, siêu El Niño Đông Nam Á đe dọa tạo ra một cuộc khủng hoảng năng lượng El Niño: hồ chứa cạn dần trong khi nhu cầu điện cho điều hòa, nước bơm tưới và công nghiệp gia tăng. Một mùa khô khắc nghiệt có thể làm chi phí sản xuất lương thực và điện năng tăng, sau đó phản chiếu vào hóa đơn điện, giá thực phẩm, giá nước. Đáng chú ý, các nước xuất khẩu gạo lớn như Việt Nam, Thái Lan đồng thời chịu áp lực giảm sản lượng, trong khi Indonesia và Malaysia – hai nhà cung cấp khoảng 85% dầu cọ thế giới – cũng bị El Niño “bóp” nguồn cung.
Sức khỏe cộng đồng trong “lò nung” El Niño: cái giá bằng sinh mạng
Nếu thiếu nước và thiếu lương thực là cú đánh vào dạ dày và ví tiền, thì nắng nóng cực đoan là cú đánh trực diện vào sinh mạng. Một nghiên cứu của Climate Impact Lab thuộc Đại học Chicago ước tính đợt El Niño hiện nay có thể khiến khoảng 451.000 người tử vong vượt mức thông thường do nắng nóng trong giai đoạn từ tháng 6 đến tháng 2 năm sau trên toàn cầu. Nhiệt độ trung bình trên đất liền trong các pha El Niño có thể cao hơn khoảng 1,2°C, số ngày nắng nóng cực đoan tăng thêm khoảng 44%. Đó là một “cú đẩy” mạnh lên một thế giới vốn đã nóng vì biến đổi khí hậu.
Đông Nam Á là một trong những tâm điểm rủi ro. Các nhà nghiên cứu dự báo riêng Philippines, Việt Nam, Thái Lan và Campuchia có thể ghi nhận tổng cộng khoảng 19.400 ca tử vong bổ sung liên quan đến nắng nóng; Indonesia thêm khoảng 19.300 ca nữa, nâng tổng số tử vong tiềm tàng trong khu vực lên gần 39.000 người. “Nghiên cứu cho thấy El Niño năm nay có thể làm tăng tới 451.000 ca tử vong do nắng nóng trên toàn cầu chỉ trong 8 tháng”. Con số này chưa tính đến các nạn nhân của hạn hán, lũ lụt, cháy rừng hay khủng hoảng lương thực đi kèm, nghĩa là cái giá thực sự có thể còn cao hơn nhiều.
Ứng phó El Niño châu Á: từ xử lý khẩn cấp đến chiến lược dài hạn
Điều tích cực là các chính phủ không bị bất ngờ lần này. Trước những dự báo đáng lo ngại, nhiều nước châu Á đã kích hoạt kế hoạch ứng phó El Niño châu Á: thay đổi quy định lao động, nâng cấp hạ tầng, củng cố an ninh lương thực và nước. Tại Hong Kong, chính quyền sửa quy định buộc doanh nghiệp điều chỉnh thời gian làm việc, tăng thời gian nghỉ và trang bị thiết bị làm mát trong các đợt nắng nóng; người sử dụng lao động có thể bị truy tố nếu không bảo vệ người lao động. Ở Trung Quốc đại lục, một chiến dịch 100 ngày được triển khai để bảo vệ mùa màng trước hạn hán và mưa lớn, đồng thời khuyến khích các thành phố xây dựng “bản đồ rủi ro khí hậu” nhằm xác định các điểm nóng dễ tổn thương.
Ở Ấn Độ, hơn 350 huyện nguy cơ cao được tăng cường hạ tầng bảo tồn và tích trữ nước; nông dân được khuyến khích chuyển sang các cây trồng ít cần nước và có thời gian sinh trưởng ngắn như đậu, kê. Với Việt Nam, cơ quan khí tượng khuyến cáo các địa phương phải chủ động rà soát, tích trữ và phân bổ nước từ hồ chứa, ao, đập, hệ thống thủy lợi, đồng thời xác định sớm vùng có nguy cơ thiếu nước để ưu tiên nguồn lực. Các khuyến nghị quốc tế cũng gợi ý chính phủ có thể lập hệ thống cảnh báo nắng nóng, mở điểm tránh nóng, tăng nguồn nước uống công cộng, bảo vệ người lao động ngoài trời và củng cố năng lực bệnh viện để giảm tử vong. Câu chuyện El Niño vì thế không chỉ là dự báo thời tiết, mà là bài kiểm tra khả năng quản trị rủi ro khí hậu của toàn khu vực.
