Siêu El Niño: từ cảnh báo khí tượng đến nguy cơ khủng hoảng nước
Siêu El Niño là trạng thái cực đoan của hiện tượng El Niño, khi nhiệt độ mặt nước biển khu vực trung tâm Thái Bình Dương tăng vượt mức trung bình, làm đảo lộn hoàn toàn nhịp điệu mưa – nắng, kéo giảm lượng mưa, tăng nắng nóng và đẩy nhiều vùng vào vòng xoáy hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn. Điều đáng nói là chu kỳ này không còn là câu chuyện khí tượng xa vời mà đã trở thành mối đe dọa trực tiếp đến an ninh nước, an ninh lương thực và ổn định xã hội ở Đông Nam Á. Những cảnh báo mới nhất cho thấy El Niño đã chuyển sang trạng thái mạnh và có xu hướng tiếp tục gia tăng trong những tháng tới. Tính đến hết tuần thứ hai tháng 8, nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực Nino 3.4 cao hơn trung bình đến 1,8°C – con số không thể xem nhẹ nếu nhìn lại các mùa khô khốc liệt trước đây. Các cơ quan chuyên môn dự báo từ tháng 9–11, khả năng El Niño duy trì cường độ mạnh đến rất mạnh đạt 100%, trong đó xác suất ở mức rất mạnh khoảng 93%. Nói thẳng: mùa khô 2026–2027 đang hình thành một kịch bản rủi ro rất cao cho nguồn nước, và mọi sự chậm trễ trong chuẩn bị sẽ phải trả giá bằng cả sản xuất lẫn đời sống.
Hạn hán và xâm nhập mặn: khi đồng bằng không còn là vùng trũng của nước
Nếu trước đây người dân đồng bằng quen nghĩ mình là “vùng trũng của nước” thì với El Niño mạnh 2026, nhận thức đó cần thay đổi nhanh. Mưa giảm, nắng nóng tăng đang khiến các vùng vốn dồi dào nước trở nên dễ tổn thương. Trong khoảng 30 ngày vừa qua, nhiệt độ trung bình trên cả nước đã cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5–1°C; riêng duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ cao hơn 1–1,5°C. Cùng với đó, tổng lượng mưa ở nhiều khu vực được dự báo thiếu hụt 10–40% tùy giai đoạn. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, tình trạng khô hạn và xâm nhập mặn có thể xuất hiện từ cuối tháng 12 và cao điểm kéo dài từ tháng 1 đến tháng 4. Ở kịch bản rủi ro rất cao, nguồn nước về khu vực này có thể thấp hơn 15–20% so với trung bình nhiều năm, ranh mặn 4 g/l tại các cửa sông Cửu Long xâm nhập từ 50–70 km, sâu hơn 7–13 km so với bình thường. Đây không chỉ là những con số chuyên môn khô khan; nó báo hiệu một thực tế rằng người trồng lúa, nuôi tôm, làm vườn trái cây đang đứng trước nguy cơ mất trắng nếu vẫn canh tác theo thói quen cũ, bất chấp nhịp mặn – ngọt thay đổi.
Tác động lên cuộc sống thường ngày: 110.000 hộ, 420.000 ha cây trồng trong vùng rủi ro
Khủng hoảng nước không chỉ xuất hiện trên các báo cáo mà đang lộ rõ qua số phận của từng hộ dân và thửa ruộng. Ước tính riêng tại Đồng bằng sông Cửu Long đã có khoảng 107.000 hộ dân đối mặt nguy cơ thiếu nước sinh hoạt, tập trung ở Cà Mau 43.000 hộ, Vĩnh Long 28.500 hộ, An Giang 24.400 hộ, Cần Thơ 11.300 hộ; trong đó 18.600 hộ bị ảnh hưởng từ chính các công trình cấp nước tập trung mà họ phụ thuộc. Theo các kịch bản rộng hơn, số hộ có thể thiếu nước sinh hoạt trong trường hợp rủi ro cao là khoảng 82.240, và nếu rủi ro rất cao xảy ra, con số có thể vọt lên 254.570 hộ ở đồng bằng, Bắc Trung Bộ và duyên hải Nam Trung Bộ. Về sản xuất, riêng ĐBSCL đối mặt nguy cơ hơn 300.000 ha cây trồng thiếu nước ngọt. Trong đó, khoảng 85.800 ha lúa đông xuân, 120.000 ha lúa–tôm và 45.000 ha cây ăn trái có thể bị ảnh hưởng ở kịch bản rủi ro rất cao. Ở Bắc Trung Bộ, duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, tổng diện tích cây trồng có nguy cơ ảnh hưởng cộng dồn các vụ đông xuân và hè thu có thể tiến sát ngưỡng 420.000 ha nếu kịch bản rất cao xảy ra. Khi những con số này được đặt cạnh tâm lý “trông chờ mưa trời” lâu nay, có thể nói người dân đang đi vào mùa khô với tấm khiên mỏng manh trước một đối thủ cực mạnh.
Chiến lược quản lý nước: tích, chia và xả an toàn trong thời El Niño mạnh
Trong bối cảnh hạn hán và xâm nhập mặn gia tăng, chiến lược quản lý nước không thể chỉ là những khẩu hiệu chung chung. Ngày 18/8, cơ quan quản lý nông nghiệp và môi trường đã gửi văn bản tới UBND các tỉnh, thành thuộc Trung Bộ, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, yêu cầu sớm triển khai giải pháp phòng, chống hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn theo kịch bản rủi ro rất cao. Cùng lúc, các địa phương được nhắc nhở phải thực hiện nghiêm các chỉ đạo trong công điện ngày 20/2 về chủ động ứng phó với xâm nhập mặn ở ĐBSCL và hạn hán, cháy rừng tại Nam Trung Bộ, Đông Nam Bộ. Chiến lược quản lý nước hiệu quả trong thời El Niño mạnh cần dựa trên ba trụ cột. Thứ nhất, tích nước thông minh: tận dụng tối đa khả năng trữ nước của hồ thủy lợi, thủy điện trong mùa mưa, nhưng luôn song hành với bảo đảm an toàn đập, hồ chứa và vùng hạ du, không đánh đổi một rủi ro này lấy một rủi ro khác. Thứ hai, phân chia nước theo ưu tiên: đánh giá cụ thể phạm vi, mức độ ảnh hưởng cho từng lĩnh vực – từ lúa, màu, cây lâu năm, nuôi trồng thủy sản đến nước sinh hoạt, chăn nuôi, phòng cháy rừng – để quyết định vùng nào phải cắt giảm, vùng nào được bảo vệ nguồn nước trước. Thứ ba, xả nước linh hoạt: thay vì giữ cứng một kế hoạch suốt mùa khô, các địa phương phải thường xuyên cập nhật thông tin khí tượng – thủy văn và điều chỉnh chế độ tích, xả nước theo thực tế diễn biến. Không có một kịch bản bất biến cho một hiện tượng vốn cực kỳ biến động như El Niño.
Từ đối phó sang thích nghi dài hạn: kết luận cho một mùa khô căng thẳng
Điểm tích cực của loạt cảnh báo hiện nay là chúng đến trước khi mùa khô đạt đỉnh, cho phép Đông Nam Á – trong đó có các vùng đồng bằng, trung du và cao nguyên – có thời gian điều chỉnh kế hoạch. Tuy nhiên, nếu cách tiếp cận vẫn chỉ dừng ở mức “đối phó mỗi mùa” thì siêu El Niño sẽ nhanh chóng biến khủng hoảng nước thành trạng thái thường trực. Các địa phương đã được yêu cầu xây dựng, cập nhật phương án phòng, chống hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn cho mùa khô theo kịch bản rủi ro rất cao. Đó là bước khởi đầu cần thiết, nhưng chưa đủ. Thực tế là tác động của El Niño có thể kéo dài qua nhiều vụ sản xuất, buộc chúng ta phải coi thích nghi khí hậu là chiến lược dài hạn chứ không phải phản ứng nhất thời. Việc điều chỉnh thời vụ, cơ cấu cây trồng, nâng cấp hệ thống cấp nước nông thôn, tăng khả năng tái sử dụng và tiết kiệm nước phải được xem là nhiệm vụ nền tảng, không phải giải pháp tùy hứng. Nếu khu vực chịu khó rút kinh nghiệm từ những mùa khô 2014–2016 và 2019–2020, xây dựng được một chiến lược quản lý nước chủ động, linh hoạt, thì siêu El Niño 2026–2027 sẽ là bài kiểm tra khó, nhưng không nhất thiết phải kết thúc bằng một khủng hoảng nước toàn diện.
