El Niño Đông Nam Á: từ hiện tượng khí hậu đến phép thử khủng hoảng nước
El Niño Đông Nam Á là hiện tượng nóng lên bất thường của vùng biển nhiệt đới Thái Bình Dương làm đảo lộn mô hình mưa, nhiệt độ và dòng chảy, kéo theo thiếu nước mùa khô, suy giảm sản xuất điện thủy lực, đe dọa an ninh lương thực và nước sinh hoạt, đặc biệt tại những khu vực phụ thuộc mạnh vào mưa và hệ thống sông hồ tự nhiên. Trong tuần thứ hai tháng 9, nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực Niño 3.4 cao hơn trung bình khoảng 2 độ C, đưa El Niño lên ngưỡng rất mạnh. Cùng với đó, các cơ quan khí tượng dự báo xác suất El Niño duy trì cường độ rất mạnh trong giai đoạn tháng 10-12 lên tới 98%, và còn kéo dài sang giai đoạn tháng 1-3 năm sau. Điều này có nghĩa chúng ta không đối mặt với một đợt thời tiết cực đoan ngắn, mà với cả một chu kỳ khủng hoảng nước tiềm tàng.
Nam Trung Bộ: điểm nóng khủng hoảng nước và rủi ro cho thủy điện
Trong bức tranh El Niño cực mạnh hiện nay, Duyên hải Nam Trung Bộ nổi lên như tâm điểm khủng hoảng nước. Lượng mưa tại khu vực này được dự báo thấp hơn trung bình nhiều năm 20-40% trong tháng 10, và tiếp tục thiếu hụt 50-100 mm vào tháng 12. Dòng chảy trên các sông, suối như Ba, Vu Gia - Thu Bồn, Trà Khúc có thể thiếu hụt tới 15-78% so với trung bình nhiều năm. Đây là vùng có nhu cầu nước lớn cho nông nghiệp, đô thị và sản xuất điện thủy lực, nên thiếu nước ở đây không chỉ là chuyện vài vụ mùa giảm năng suất mà là rủi ro hệ thống: hồ chứa không tích đủ nước cho mùa cạn, nhà máy thủy điện có nguy cơ phải giảm phát điện, kéo theo áp lực lên cả mạng lưới điện quốc gia. Khi lòng hồ An Hội ở Quảng Ngãi đã khô cạn từ cuối tháng 8, đó không phải tín hiệu lạ thường mà là lời cảnh báo sớm cho một mùa khô khắc nghiệt đang tới gần.
Tây Nguyên: vùng nhạy cảm nhất trước thiếu nước mùa khô và ảnh hưởng nông nghiệp
Nếu Nam Trung Bộ là tâm điểm khủng hoảng nước, thì Tây Nguyên là nơi nhạy cảm nhất, nơi El Niño có thể nhân đôi mọi rủi ro. Lượng mưa tại Cao nguyên Trung Bộ trong tháng 10 được dự báo thấp hơn trung bình nhiều năm 20-40%, trong khi từ tháng 1-3 nền nhiệt cao và thiếu mưa tiếp tục tác động trực tiếp tới nguồn nước và hoạt động sản xuất, đời sống. Khi lượng mưa suy giảm, không chỉ nguồn nước mặt mà cả nước dưới đất chịu áp lực, ảnh hưởng tới tưới tiêu cây trồng, chăn nuôi và nước sinh hoạt. Đây là khu vực mà hàng triệu hộ sản xuất cà phê, hồ tiêu, cao su… phụ thuộc vào nước tưới; một vụ mùa thất bát sẽ nhanh chóng biến El Niño thành khủng hoảng sinh kế. Các lưu vực Sê San và Srê Pốk được xếp vào nhóm có nguy cơ thiếu hụt dòng chảy cao, đồng nghĩa với việc hệ thống thủy lợi và sản xuất điện thủy lực ở Tây Nguyên cũng bước vào mùa khô với dư địa an toàn rất mỏng.
Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long: khô hạn kéo dài và xâm nhập mặn đe dọa nguồn nước
Nam Bộ có thể không thiếu mưa nghiêm trọng nhất trong vài tháng cuối năm, nhưng lại đối mặt với rủi ro kéo dài sang đầu năm sau, khi bước vào đúng cao điểm thiếu nước mùa khô. Lượng mưa tại khu vực này trong giai đoạn cuối năm được dự báo thấp hơn trung bình 5-15%, song điều đáng ngại là mùa mưa kết thúc sớm khiến cả hệ thống sông rạch, kênh nội đồng và hồ chứa không kịp phục hồi. UNICEF đánh giá Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long là những vùng có nguy cơ cao nhất về hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn từ cuối năm đến tháng 5 năm sau. Nguy cơ xâm nhập mặn tại ĐBSCL không chỉ là câu chuyện một vài xã phải chở nước sinh hoạt, mà là bài toán toàn vùng lúa gạo: nước mặn lấn sâu, hệ thống thủy lợi quá tải, người dân buộc phải cắt giảm diện tích hoặc chuyển đổi cây trồng. Đáng chú ý, trong kịch bản rủi ro rất cao, nhiều hồ chứa Nam Bộ có nguy cơ không tích đủ nước cho mùa cạn, tạo sức ép đồng thời lên nước sinh hoạt, tưới tiêu và sản xuất điện.
Từ cảnh báo khí tượng tới hành động chính sách: tránh để El Niño thành khủng hoảng nước toàn diện
Điểm đáng lo nhất của siêu El Niño lần này không phải là một đỉnh nhiệt độ hay một đợt nắng nóng, mà là nguy cơ thiếu nước kéo dài từ cuối năm sang trọn mùa khô, tạo sức ép đồng thời lên nông nghiệp, nước sinh hoạt, thủy lợi và sản xuất điện. Theo đánh giá của cơ quan khí tượng, El Niño có xác suất rất cao duy trì ở cường độ rất mạnh suốt 3 tháng cuối năm và còn kéo dài đến những tháng đầu mùa hè năm sau. Câu hỏi không còn là “Liệu có khô hạn?” mà là “Chúng ta chuẩn bị đến đâu cho một chu kỳ thiếu nước kéo dài?”. Nếu các bộ, ngành chỉ tập trung ứng phó khi đã có nắng nóng cực đoan, thì sẽ bỏ lỡ giai đoạn vàng để điều tiết hồ chứa, điều chỉnh lịch thời vụ, phân bổ nước liên vùng và tiết kiệm nước trong sản xuất điện thủy lực. Ngược lại, nếu coi đây là phép thử để cải tổ quản trị nguồn nước, từ dự báo đến quy hoạch, thì khủng hoảng nước mùa khô 2026-2027 có thể là cú hích buộc các hệ thống này trở nên linh hoạt, liên kết và bền vững hơn trước một El Niño ngày càng cực đoan.
