Hạ tầng trắc trở biến trách nhiệm “cõng chữ” thành gánh nặng kéo dài
Giáo viên ở những trường vùng cao và trường nội trú vùng biên đang đối mặt với chuỗi rào cản hạ tầng, từ đường sá cách trở đến cơ sở vật chất giáo dục chưa hoàn thiện, khiến việc chuẩn bị cho năm học mới trở thành một hành trình gian nan kéo dài thay vì vài tuần sắp xếp lại lớp học và giáo án. Ở Làng Nủ, xã Phúc Khánh, nơi từng là biểu tượng của đau thương và mất mát do thiên tai, những ngôi nhà mới và con đường mở lối đã thắp lên tiếng cười trẻ thơ, kể câu chuyện hồi sinh bằng nghị lực và niềm tin vào ngày mai. Nhưng trái với hình ảnh bình yên ấy, nhiều giáo viên vùng biên hôm nay vẫn phải tính toán từng chuyến đi, từng điểm trường, giữa công trình xây dựng ngổn ngang và nỗi lo an toàn cho học sinh đi học xa. Cảm giác “cõng chữ lên bản” vì thế không còn chỉ là biểu tượng lãng mạn, mà là một thực tế lao lực, đòi hỏi họ hy sinh cả đời sống cá nhân để giữ nhịp học cho học trò.
Tam Thái: 36 lớp, 6 điểm trường và bài toán trường vùng cao hoạt động phân tán
Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và THCS Tam Thái là ví dụ điển hình cho trường vùng cao phải xoay xở trong cảnh cơ sở vật chất giáo dục chưa hoàn thiện. Sau khi sáp nhập 4 trường và kiện toàn tổ chức, trường dự kiến có 36 lớp với 1.213 học sinh – 21 lớp tiểu học với 688 em và 15 lớp THCS với 525 em. Thay vì một khu nội trú ổn định, nhà trường buộc phải tận dụng các cơ sở cũ, tổ chức dạy học phân tán tại 6 điểm trường. Ở tiểu học, điểm Bản Lũng gánh 345 học sinh, Xốp Nặm 130, Huồi Sơn 75 và Phá Lõm 126 em. Các lớp vẫn phải tổ chức học 2 buổi/ngày, còn Ban Giám hiệu thì xây thời khóa biểu, phân công giáo viên dàn đều, ưu tiên lớp đầu cấp, cuối cấp để hạn chế xáo trộn chương trình. Câu nói của lãnh đạo trường – “nhà trường phải hoạt động phân tán nhưng quản lý và chuyên môn không được phân tán” – nghe quyết liệt, nhưng lại phơi bày nghịch lý: mọi nỗ lực chuyên môn đang phải chạy theo những khoảng trống của hạ tầng.
Nhôn Mai và những công trình nội trú dang dở ở vùng biên Nghệ An
Không chỉ Tam Thái, xã Nhôn Mai cũng đang ở thế “tiến thoái lưỡng nan” với một công trình trường nội trú liên cấp chưa hoàn thành. Toàn xã có hơn 40 lớp với khoảng 1.300 học sinh hai cấp tiểu học và THCS, riêng tiểu học có tới 9 điểm trường lẻ. Nhiều năm qua, học sinh ăn ở bán trú ngay tại các điểm trường nhỏ, tạm bợ ấy. Phương án cho năm học mới là khai giảng tại cơ sở nội trú liên cấp nếu điều kiện cho phép, sau đó lại đưa học sinh trở về các trường cũ để tiếp tục học trong lúc chờ công trình hoàn thiện. Bí thư Đảng ủy xã Nhôn Mai khẳng định không đưa học sinh vào trường mới nếu công trình chưa đáp ứng đầy đủ điều kiện học tập, ăn ở và an toàn. Trong khi hơn 100 cán bộ, chiến sĩ quân đội và công an đang được huy động hỗ trợ thi công nhanh từng hạng mục, giáo viên vùng biên vẫn phải chuẩn bị tinh thần dạy học trong những phòng lớp cũ, với thiết bị chắp vá. Trường nội trú khang trang được hứa hẹn, nhưng với họ, mọi lời hứa chỉ có ý nghĩa khi học trò thực sự được ngồi vào một chiếc bàn chắc chắn, trong căn phòng bảo đảm an toàn.
Thêm việc không tên: giáo viên vùng biên vừa dạy, vừa “kéo” học sinh trở lại trường
Khoảng trống hạ tầng đang kéo theo một khoảng trống khác: giáo viên vùng biên không chỉ dạy học mà còn trở thành người quản sinh, nhân viên bán trú, thậm chí “cán bộ dân vận” bất đắc dĩ. Ở Tam Thái, với học sinh nội trú và bán trú, các khu nhà ở, bếp ăn và công trình phụ trợ tại những cơ sở đủ điều kiện vẫn phải tiếp tục sử dụng, kèm theo việc bố trí cán bộ, giáo viên trực ngoài giờ học và ban đêm để quản lý học sinh. Nhân lực của trường được dồn 84/104 viên chức, người lao động sinh hoạt tại khu nội trú, đạt 80,7% – một tỉ lệ cho thấy giáo viên gần như “ở hẳn” trong trường. UBND xã Tam Thái phải phối hợp với nhà trường, các bản và gia đình rà soát từng trường hợp, nhất là học sinh dân tộc Mông và những em có nguy cơ bỏ học. Nhà trường cùng Ban quản lý các bản liên lạc qua điện thoại, vận động học sinh theo bố mẹ làm ăn xa hoặc ở lán rẫy trở về quê học tập kịp chương trình. Trước mắt, những lớp học cũ vẫn phải sáng đèn, những căn bếp bán trú vẫn phải đỏ lửa, và ở các bản làng xa xôi, hành trình đưa từng học sinh trở lại trường là việc không thể chậm trễ. Nhưng nếu nhìn thẳng, đó cũng là minh chứng cho một hệ thống đang đẩy giáo viên vào việc gánh cả phần việc của nhiều ngành khác, chỉ vì cơ sở vật chất giáo dục chưa theo kịp nhu cầu.
Kết luận: Đừng để trường mới khang trang chỉ tồn tại trên giấy
Câu chuyện ở Tam Thái, Nhôn Mai và những làng như Làng Nủ cho thấy một thực tế trái chiều: khi một vùng quê có thể hồi sinh sau thiên tai với những mái nhà mới và con đường mở lối, thì trường vùng cao, trường nội trú vùng biên vẫn còn loay hoay giữa công trình dang dở và lớp học tạm. Cơ sở vật chất Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và THCS Tam Thái đang gấp rút thi công trong thời điểm mưa lớn, sạt lở, và việc chuyển học sinh về cơ sở mới chỉ có thể diễn ra sau khi công trình hoàn thành, nghiệm thu, bàn giao, bảo đảm dạy học, ăn ở, sinh hoạt đầy đủ. Trong thời gian chuyển tiếp, chính quyền địa phương phải phối hợp với nhà trường và chủ đầu tư thường xuyên kiểm tra, xử lý khó khăn phát sinh. Nhưng nếu coi hạ tầng giáo dục là nền tảng của mọi chính sách vùng biên, thì câu hỏi không thể né tránh là: vì sao những cây cầu, những ngôi nhà mới đã kịp dựng lên, còn trường học vẫn để giáo viên và học sinh phải sống trong “tạm bợ kéo dài”? Câu trả lời, dù liên quan đến vốn, tiến độ hay ưu tiên chính sách, cũng cần bắt đầu từ một cam kết rất rõ: không để bất kỳ ngôi trường nội trú nào được khánh thành trên giấy trước khi nó thực sự là nơi an toàn để thầy cô và học trò làm điều quan trọng nhất – học và dạy.
