Khi giáo viên vùng cao trở thành thợ điện, thợ hàn, thợ mộc
Giáo viên vùng cao là những nhà giáo dạy chữ đồng thời kiêm nhiều vai trò như thợ điện, thợ hàn, thợ mộc, người vận động xã hội, tự sửa chữa cơ sở vật chất trường học, vào bản tìm học sinh và tổ chức đời sống bán trú để bảo đảm các em có thể đến trường, nhất là trong giai đoạn chuẩn bị năm học mới ở các địa bàn miền núi, biên giới. Đặt chân đến Lào Cai, Quảng Trị hay những huyện biên giới xa xôi, dễ thấy hình ảnh thầy cô cầm máy hàn, tua vít, dây điện nhiều không kém phấn trắng, thước kẻ. Đó không phải là câu chuyện màu mè mà là thực tế hệ thống: cơ sở vật chất trường học xuống cấp, thiếu thợ chuyên nghiệp, thiếu kinh phí, buộc giáo viên phải trở thành người lao động tay chân. Nhìn vào những đôi tay đầy vết xước của họ, chúng ta phải đặt câu hỏi: vì sao một hệ thống giáo dục lại để những người đứng lớp gánh cả phần việc của thợ xây?
Lào Cai: Thầy cô hóa thợ sửa bán trú để kịp chuẩn bị năm học mới
Tại các trường phổ thông dân tộc bán trú ở xã Hạnh Phúc, Lào Cai, nhịp chuẩn bị năm học mới bắt đầu từ đầu tháng 8 với tiếng chổi, tiếng khoan, tiếng máy hàn hơn là tiếng trống trường. Giáo viên Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Xà Hồ trở lại trường, dọn dẹp và tự tay sắp xếp bàn ghế, phòng học, phòng bán trú, nhà ăn, trước khi nghĩ đến giáo án. Năm học này, trường đón thêm 3 dãy nhà mới với tổng kinh phí hơn 28 tỷ đồng, phục vụ 876 học sinh ở hai điểm trường. Nhưng niềm vui có thêm phòng chưa đi kèm đồ dùng mới: giường ngủ, bàn ăn cũ hư hỏng, thiết bị điện chưa lắp đặt đầy đủ. Người thầy không có lựa chọn nào khác ngoài việc cầm máy hàn, bắn lại từng con ốc, chạy đường dây điện vào bếp ăn, vừa đảm bảo an toàn vừa cố tạo ra một môi trường bán trú tử tế cho học trò.
Thanh Hóa, Lai Châu, Quảng Trị: Một mặt sửa trường, một mặt giữ học sinh
Câu chuyện sửa chữa trường lớp không chỉ dừng ở Lào Cai mà lặp lại ở các tỉnh miền núi như Thanh Hóa, Lai Châu, Quảng Trị trong mùa khai giảng biên giới. Với nhiều điểm trường, sửa chữa cơ sở vật chất trường học luôn gắn liền với cuộc chiến giữ sĩ số. Ở Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Bản Công, giáo viên vừa quét dọn, sửa bàn ghế, vừa được phân công tới từng gia đình vận động học sinh ra lớp vì điều kiện kinh tế còn khó khăn, cơ sở xuống cấp, nên việc đi học không phải ưu tiên của nhiều phụ huynh. Tại Quảng Trị, giáo viên Trường Lâm Hóa và Lâm Thủy phải chia nhau người vệ sinh, trang trí trường lớp, người vào bản tìm trò, bởi một số học sinh lên rẫy, số khác rời địa phương đi làm rồi không có ý định quay lại trường. Khi một ngày của thầy cô bị chia nhỏ cho cả việc sửa bàn, giường, nhà bếp và đi nương tìm học sinh, có thể nói việc "dạy học" đã trở thành chỉ một trong nhiều nhiệm vụ họ gánh.
Khai giảng biên giới: giáo viên làm giáo vụ, thợ sửa, người vận động cộng đồng
Ở xã miền núi, biên giới Tuyên Lâm, Quảng Trị, Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Lâm Hóa là ví dụ điển hình cho khai giảng biên giới không thể diễn ra nếu chỉ có thầy cô và học sinh. Hiệu trưởng Nguyễn Hữu Tâm thừa nhận phần lớn học sinh là con em đồng bào Mã Liềng thuộc dân tộc Chứt, cuộc sống còn nhiều khó khăn nên việc học chưa được phụ huynh quan tâm đúng mức. Để chuẩn bị năm học mới, nhà trường phải phối hợp già làng, trưởng bản, cán bộ địa phương, công an, biên phòng; không chỉ để gọi học sinh về mà còn để trao quà, tạo động lực đi học. Giáo viên phải đến từng nhà, lên nương rẫy, nhiều phụ huynh xa lánh, thậm chí xua đuổi, học sinh trốn lên rừng. Khi đã vận động được, thầy cô lại hóa “xe ôm”, chở các em về khu nội trú, quyết không để các em đổi ý. Một câu chuyện đáng trích dẫn là: "Hiện có 9 em đã trở về, còn 1 em chúng tôi chưa tìm ra nơi em ấy làm việc và cách liên lạc". Đằng sau sân khấu trang trí gọn gàng là hàng chục chuyến xe hỏng giữa rừng và những bước chân không ai thấy.
Những nỗ lực không thể kéo dài mãi: đã đến lúc hệ thống phải hành động
Không ai phủ nhận sức mạnh của sáng kiến tại chỗ: giáo viên tự hàn, tự chạy điện khi đồ đạc cũ, chưa được cấp mới, thiết bị chưa lắp đặt. Nhưng khi cơ sở vật chất trường học liên tục xuống cấp, điều kiện kinh tế địa phương hạn chế, thì việc dựa vào "giáo viên nhiều vai" không còn là chuyện đáng tự hào, mà là dấu hiệu của một khoảng trống chính sách. Chính quyền xã Hạnh Phúc đã chỉ đạo rà soát, sửa chữa cơ sở vật chất, chuẩn bị phòng học, thiết bị, sách giáo khoa, bố trí đội ngũ giáo viên. Ở Quảng Trị, các trường phối hợp với công an, biên phòng, nhà hảo tâm để hỗ trợ học sinh Bru–Vân Kiều, Mã Liềng. Nỗ lực cộng đồng là quý, nhưng nếu hệ thống đầu tư ổn định hơn cho ký túc xá, nhà ăn, điện nước, thì thầy cô sẽ có thời gian dạy học đúng nghĩa, còn học sinh sẽ thấy đến trường là cơ hội, không phải sự hy sinh. Khi một lễ khai giảng vùng cao diễn ra suôn sẻ, đó là thành quả của cả cộng đồng, nhưng trách nhiệm đầu tiên vẫn thuộc về người làm chính sách.
