Thiếu 104.000 giáo viên, 45.000 phòng học: lời cảnh báo cho hệ thống giáo dục
Bài toán thiếu giáo viên biên chế và phòng học mới trong năm học 2026-2027 là vấn đề hệ thống, phản ánh hai điểm nghẽn kéo dài về cơ sở vật chất trường học và nguồn nhân lực sư phạm, buộc ngành giáo dục phải đồng thời thay đổi cơ chế tuyển dụng, quy hoạch hạ tầng và cách phân bổ nguồn lực nếu không muốn khủng hoảng chất lượng lan rộng, đặc biệt ở đô thị tăng dân số nhanh và vùng khó khăn. Bước vào năm học 2026-2027, ngành giáo dục xác định trọng tâm là giải quyết thiếu hơn 45.000 phòng học và hơn 104.000 giáo viên biên chế thông qua bổ sung quỹ đất, điều tiết nhân sự và linh hoạt cơ chế tuyển dụng. Con số 45.691 phòng học, 27.084 phòng chức năng còn thiếu cùng tỷ lệ thiết bị dạy học tối thiểu chỉ đạt 50,6% cho thấy hệ thống chưa được đầu tư tương xứng với áp lực tăng quy mô học sinh.
Cơ sở vật chất trường học: quỹ đất ít, lớp học đông và trẻ em đứng ngoài cổng trường
Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở vài dãy phòng học xuống cấp, mà ở chỗ quy hoạch đô thị và đầu tư trường lớp đã tụt lại quá xa so với tốc độ tăng dân số học đường. Cơ sở vật chất trường lớp và nguồn tuyển giáo viên được chính ngành giáo dục thừa nhận là hai điểm nghẽn kéo dài nhiều năm. Hệ quả rất cụ thể: khoảng 1 triệu trẻ em 3-5 tuổi chưa ra lớp và 1,6 triệu trẻ trong độ tuổi đi học không đủ điều kiện đến trường. Ở các đô thị, khu công nghiệp, quy mô học sinh tăng nhanh nhưng trường lớp và giáo viên không theo kịp, dẫn đến lớp quá tải, học hai ca, cạnh tranh suất học và dạy thêm tràn lan. Việc thiếu 45.691 phòng học khiến nhiều địa phương buộc phải xoay xở tạm bợ trong khi xã hội kỳ vọng vào một nền giáo dục toàn diện, hiện đại.
Chiến lược bổ sung quỹ đất: không thể có khu dân cư mới nếu thiếu trường học
Muốn giải quyết căn cơ tình trạng thiếu phòng học, ngành giáo dục không thể chỉ xây thêm vài dãy lớp mà phải bước vào cuộc chơi quy hoạch đô thị và phân bổ đất công. Thủ tướng đã yêu cầu cơ quan xây dựng phối hợp địa phương khẩn trương rà soát quy hoạch, bảo đảm quỹ đất cho trường học, nhất là tại đô thị, khu công nghiệp, địa bàn tăng dân số cơ học và các xã biên giới; đồng thời không để phát triển khu đô thị, khu dân cư mới mà không có trường học đi kèm. Đây là thay đổi mang tính nguyên tắc, bởi trước đó không ít dự án nhà ở mọc lên trước, còn trường học chạy theo sau, khiến lớp học luôn trong tình trạng "đuối sức". Các địa phương cũng được yêu cầu ưu tiên quỹ đất, vốn đầu tư cho nơi thiếu trường lớp và tận dụng trụ sở công dôi dư cho giáo dục, thay vì để lãng phí. Nếu thực hiện nghiêm, đây sẽ là bước chặn đứng vòng luẩn quẩn quá tải trường lớp tại khu dân cư mới.
Tuyển giáo viên linh hoạt: từ sáp nhập trường đến thuê chuyên gia
Thiếu giáo viên biên chế không chỉ do ngân sách hay sức hấp dẫn nghề giáo, mà còn do cơ chế tuyển dụng phân tán, thiếu điều tiết tổng thể theo phân tích của lãnh đạo ngành. Tính đến tháng 6-2026, cả nước còn thiếu 104.516 giáo viên trong biên chế so với định mức; sau khi sắp xếp trường học, năm học mới dự báo cần bổ sung khoảng 43.267 biên chế. Giải pháp lần này khá khác biệt: sáp nhập để hình thành trường quy mô lớn, điều chuyển một phần cán bộ quản lý sang trực tiếp giảng dạy và điều phối giáo viên giữa các phân hiệu; giao sở giáo dục tỉnh, thành làm đầu mối tuyển dụng tập trung, vừa tuyển mới vừa điều tiết giáo viên giữa trường lớp, địa bàn. Quan trọng nhất là tuyển giáo viên linh hoạt: nơi chưa được giao đủ biên chế được phép ký hợp đồng với người đủ năng lực, chủ động thuê chuyên gia, nghệ sĩ, huấn luyện viên cho các môn đặc thù khó tuyển. Nếu làm tốt, linh hoạt tuyển dụng sẽ biến "thiếu" thành cơ hội đa dạng hóa đội ngũ và chương trình học.
Từ tháo điểm nghẽn đến đổi mới chương trình: cơ hội hay thách thức?
Điểm đáng chú ý là ngành giáo dục không chỉ chữa cháy thiếu phòng học và thiếu giáo viên, mà đồng thời đặt mục tiêu nâng chất chương trình dạy học. Cùng lúc triển khai bổ sung quỹ đất, điều tiết nhân sự và tuyển giáo viên linh hoạt, năm học mới tiếp tục tinh giản nội dung chính khóa, tăng thời lượng thực hành, trải nghiệm, giáo dục STEM, năng lực số và trí tuệ nhân tạo, đồng thời từng bước đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học. Vấn đề là nếu lớp vẫn quá đông, thiết bị chỉ đáp ứng khoảng một nửa nhu cầu và nhiều vùng còn thiếu giáo viên Tiếng Anh, Tin học, Mỹ thuật, Âm nhạc, thì những khẩu hiệu đổi mới rất dễ trở thành áp lực thêm cho giáo viên và học sinh. Bước ngoặt chỉ xuất hiện khi ba mũi giải pháp – quỹ đất, tuyển dụng linh hoạt, điều tiết nhân sự – được thực hiện nghiêm túc, minh bạch, gắn với trách nhiệm cá nhân. Khi đó, tháo điểm nghẽn nhân lực và hạ tầng sẽ mở đường cho đổi mới chương trình đi vào thực chất, thay vì chỉ nằm trên giấy.
