Khủng hoảng sách giáo khoa khan hiếm: dấu hiệu của một hệ thống cung ứng trục trặc
Sách giáo khoa khan hiếm trước năm học mới là tình trạng nhiều địa phương cùng lúc thiếu, đứt quãng hoặc không có đủ bộ sách giáo khoa cho học sinh, buộc phụ huynh phải đặt cọc, đi xa hàng chục km, gom từng cuốn lẻ mà vẫn không mua đủ, khiến việc chuẩn bị cho năm học mới 2026-2027 bị xáo trộn nghiêm trọng và làm lộ rõ các bất cập trong khâu dự trù, in ấn và phân phối sách giáo khoa trên phạm vi toàn quốc. Trong câu chuyện lần này, điều đáng nói không phải là vài nhà sách hết hàng, mà là cả một hệ thống cung ứng sách giáo khoa thiếu hụt đồng loạt ở Đồng bằng sông Cửu Long, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ đến vùng trung du, kéo theo những hệ lụy trực tiếp cho từng gia đình có con đi học và đặt ra câu hỏi: ai chịu trách nhiệm khi phụ huynh phải tự “chữa cháy” cho một việc lẽ ra phải được tổ chức chủ động và ổn định.
Mekong, Gia Lai, Tây Ninh, Bắc Ninh: cùng chung bài toán phụ huynh chạy vạy tìm mua sách
Ở Đồng bằng sông Cửu Long, phụ huynh An Giang, Cà Mau, Cần Thơ, Đồng Tháp, Vĩnh Long những ngày qua phải chạy khắp các nhà sách mà vẫn không mua được đủ bộ sách giáo khoa cho con. Chị Trần Thị Thùy Trang ở phường Rạch Giá kể đã đi khắp nhà sách lớn để tìm bộ sách lớp 7 nhưng nhân viên chỉ nhận đặt tiền trước, hứa khi nào có hàng sẽ gọi ra lấy. Nhiều nơi, phụ huynh phải xếp hàng từ sáng sớm, sách về được bao nhiêu hết bấy nhiêu, nhà sách vẫn đang chờ nguồn bổ sung để giao cho khách đã đặt cọc. Ở Gia Lai, anh Trần Quốc Bảo từ xã Tuy Phước đi hơn 10 km xuống trung tâm Quy Nhơn, lượn qua nhiều nhà sách vẫn thiếu một cuốn toán lớp 6, còn nhiều phụ huynh và học sinh khác “đỏ mắt” tìm từng đầu sách nhưng vẫn phải về tay không. Tại Tây Ninh, phụ huynh như chị Trần Thị Hà đến nhà sách lớn mua sách lớp 7 thì nhận thông báo hết sạch, phải đi thêm nhà sách khác, gom được vài cuốn lẻ trong khi bộ sách hoàn chỉnh gần như không tồn tại. Bắc Ninh cũng không ngoại lệ: đường Nguyễn Thị Lưu đông nghịt khách nhưng các nhà sách đều khan hiếm, phụ huynh chỉ có thể nhặt từng cuốn lẻ, thậm chí cả sách tồn từ các năm trước cũng đã bán hết. Cảnh chung là phụ huynh tìm mua sách, đi nhiều điểm bán, gọi điện khắp nơi, nhưng hệ thống phân phối không đáp ứng, biến việc mua sách – vốn là bước chuẩn bị tối thiểu – thành cuộc “săn hàng” bất đắc dĩ.
Thiếu hụt trước năm học mới 2026-2027: phụ huynh gánh hết rủi ro của chuỗi cung ứng
Điểm đáng lo là tình trạng sách giáo khoa thiếu hụt xảy ra ngay sát ngày khai giảng, chỉ chưa đầy 10 ngày nữa năm học mới 2026-2027 sẽ bắt đầu. Nhiều phụ huynh dù chủ động mua từ sớm vẫn không thể có đủ sách giáo khoa cho con, trong khi người mua muộn gần như “thua cuộc” vì các đầu sách bắt buộc cho những khối lớp 4, 5, 9, 10, 11, 12 khan hiếm hoặc hết sạch trên kệ. Ở Gia Lai, anh Siu Môn từ xã Đăk Đoa lên phường Pleiku dành gần cả ngày, mua được chưa đến một nửa danh mục sách cần cho con. Tại Bắc Ninh, nhiều phụ huynh ở cả khu vực thành thị lẫn miền núi phải đi gom từng cuốn lẻ mà vẫn chưa đủ bộ. Khi sách giáo khoa khan hiếm, người chịu thiệt đầu tiên là phụ huynh: tốn thời gian, chi phí đi lại, lo lắng vì con bước vào lớp mới với bộ sách thiếu trước hụt sau. Điều trớ trêu là dù khan hiếm, giá bộ sách không tăng, thậm chí giảm bình quân khoảng 13% so với năm học trước. Nghĩa là vấn đề không nằm ở giá, mà ở năng lực dự báo và tổ chức chuỗi cung ứng, nhưng rủi ro lại đẩy hết về phía người mua – đúng vào giai đoạn nhạy cảm nhất của năm học.
Một bộ sách dùng chung và kế hoạch nhập hàng chưa sát: mầm mống của khủng hoảng
Phía sau hình ảnh phụ huynh “săn” sách là những thay đổi mang tính hệ thống. Năm học 2026-2027, cả nước dùng chung một bộ sách giáo khoa, đồng thời nhiều tỉnh thành bổ sung sách để thực hiện chủ trương miễn phí sách giáo khoa cho học sinh. Theo nhân viên nhà sách tại Gia Lai, năm học này học sinh trên cả nước sử dụng thống nhất bộ sách Kết nối tri thức; khi nhu cầu tập trung vào một bộ, nguồn cung không đáp ứng kịp. Trong khi đó, các đơn vị cung ứng ở Cà Mau hay Bắc Ninh dù đã dự trù số lượng cao hơn đăng ký, như kế hoạch nhập khoảng 2,8 triệu bản nhưng mới phát hành hơn 1,8 triệu, hoặc tăng thêm 30% so với số lượng đăng ký mà vẫn thiếu. Nguyên nhân được thừa nhận là các nhà xuất bản dự trù số lượng chưa sát nhu cầu thực tế. Đây là điểm yếu mang tính kỹ thuật nhưng hậu quả xã hội lớn: chỉ cần “sai số” vài trăm nghìn bản là hàng loạt tỉnh, thành rơi vào cảnh thiếu sách. Khi chính sách dùng chung một bộ sách và miễn phí sách giáo khoa được triển khai mà không gắn với kế hoạch in ấn, phân phối linh hoạt theo nhu cầu vùng miền, việc sách giáo khoa thiếu hụt gần như là kết cục đã được báo trước.
Không thể để phụ huynh mãi tự xoay xở: cần minh bạch và dự phòng cho mùa sách giáo khoa
Các địa phương và cơ quan trung ương đã bắt đầu phản ứng: đơn vị cung ứng sách tại Cà Mau, Bắc Ninh, Bắc Giang đang tiếp tục nhập hàng, đẩy nhanh tiến độ in ấn, điều phối giữa các vùng, nhằm đảm bảo không để học sinh thiếu sách giáo khoa trong năm học 2026-2027. UBND một số tỉnh yêu cầu ngành giáo dục rà soát lại nhu cầu, xây dựng kế hoạch triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa giai đoạn 2027-2030. Tuy nhiên, nếu chỉ “chữa cháy” trong ngắn hạn mà không thay đổi cách dự báo, đặt hàng và phân phối, thì kịch bản sách giáo khoa khan hiếm sẽ lặp lại. Điều cần thiết là: công khai sớm danh mục sách theo từng khối lớp; bắt buộc các trường đăng ký nhu cầu kịp thời; có cơ chế dự phòng và điều chuyển sách giữa các tỉnh khi xuất hiện thiếu hụt cục bộ; và tạo kênh thông tin để phụ huynh biết chắc khi nào sách về, ở đâu còn hàng, thay vì phải chạy vạy trong vô vọng. Sách giáo khoa thiếu hụt không phải là chuyện nhỏ, bởi nó chạm vào quyền tiếp cận giáo dục cơ bản của hàng triệu học sinh. Khi hệ thống cung ứng chưa ổn định, trách nhiệm không thể tiếp tục dồn lên vai phụ huynh – những người chỉ mong con mình bước vào năm học mới với một bộ sách đầy đủ, đúng nghĩa.
