Thiếu sách giáo khoa: một cuộc khủng hoảng chuẩn bị năm học mới
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là hiện tượng nhiều phụ huynh và học sinh phải mất thời gian, công sức đi nhiều nơi, xếp hàng hàng giờ vẫn không mua đủ sách cần thiết, khiến việc chuẩn bị cho năm học mới bị gián đoạn, tạo áp lực tâm lý và tài chính lên gia đình, đồng thời bộc lộ những bất cập trong khâu lập kế hoạch sản xuất, phân phối và tổ chức mua sách tại nhà trường, nhà xuất bản, đại lý bán lẻ. Trong những ngày giữa tháng 8, tại điểm bán sách của nhà xuất bản ở 231 Nguyễn Văn Cừ, dòng phụ huynh xếp hàng mua sách kéo dài đến tận cổng, dù vẫn trong giờ hành chính và nhiều người phải xin nghỉ làm để đi mua sách cho con. Đây không chỉ là một hiện tượng mùa vụ, mà là dấu hiệu cho thấy hệ thống cung ứng sách giáo khoa chưa theo kịp nhu cầu thực tế của xã hội.
Phụ huynh xếp hàng, nghỉ làm: cái giá vô hình của việc mua sách giáo khoa
Nhìn vào cảnh phụ huynh xếp hàng dài dưới nắng, dưới mưa để mua sách giáo khoa, chúng ta thấy rõ người chịu thiệt thòi nhất không phải là đơn vị phát hành, mà là gia đình và học sinh. Vào lúc 15h ngày 20/8, dòng người chờ mua sách kéo dài đến tận cổng điểm bán trên đường Nguyễn Văn Cừ, trong đó không ít người tranh thủ giờ làm, xin nghỉ để kịp mua đủ sách cho con trước ngày tựu trường. Không khí mệt mỏi nhưng đầy quyết tâm: nhiều người chấp nhận chờ từ đầu giờ chiều, mua lẻ từng cuốn vì mua trọn bộ quá lâu, hay vì mỗi phụ huynh chỉ được phép mua một bộ cho một khối lớp nhất định. Cái giá vô hình ở đây là thời gian lao động bị gián đoạn, là nỗi lo "con vào học mà chưa có sách" như lời chia sẻ của một phụ huynh phải đi qua ba điểm bán vẫn chưa đủ sách cho ba con học lớp 4, 6 và 9. Khi nhà trường thông báo hoàn tiền, không tiếp tục bán sách như dự kiến, phụ huynh buộc phải lao vào hành trình tự xoay xở, tự tìm mua bên ngoài – một việc đáng lẽ hệ thống giáo dục phải đảm bảo chứ không thể đẩy về phía từng gia đình.
Nhà xuất bản tăng sản xuất, nới giờ phục vụ: giải pháp cấp tốc nhưng chưa đủ
Trước làn sóng phụ huynh xếp hàng mua sách giáo khoa, các đơn vị cung ứng đã phải chuyển sang chế độ "chống cháy". Tại TP.HCM, một đơn vị phân phối cho biết mỗi ngày điểm bán đón khoảng 2.000 lượt khách, buộc họ phải bổ sung khoảng 25.000 bản sách/ngày, tương đương khoảng 5 tấn sách. Một phát biểu đáng chú ý là: "Nếu tính toàn khu vực TP.HCM, tính đến ngày 20/8, khoảng 24,5 triệu bản sách giáo khoa đã được cung ứng, đạt 98% nhu cầu, tăng 15% so với năm trước". Những con số này cho thấy nỗ lực tăng nguồn cung là rất lớn, nhưng vẫn không xoa dịu được áp lực tại thời điểm cao điểm. Song song đó, các điểm bán phải tăng cường nhân sự, mở thêm quầy thanh toán, thậm chí kéo dài khung giờ phục vụ đến 22h tối để đáp ứng nhu cầu mua sách giáo khoa của phụ huynh. Nhà xuất bản đang in bổ sung 9 triệu bản sách giáo khoa và hơn 2 triệu bản theo nhu cầu đăng ký mới của các trường, dự kiến cung ứng từ nay đến đầu tháng 9. Đây là phản ứng cần thiết, thể hiện trách nhiệm, nhưng vẫn mang tính chữa cháy: sản xuất và phân phối chạy theo nhu cầu phát sinh, thay vì được tính toán, dự báo từ sớm để tránh dồn cục vào sát năm học mới.
Tác động đến học sinh và bài toán phân phối dài hạn
Thiếu sách giáo khoa không chỉ làm khổ phụ huynh xếp hàng, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến việc chuẩn bị kiến thức, tâm thế cho học sinh. Nhiều em THPT buộc phải tự đến điểm bán sách để mua, sau khi các nhà sách gần nhà thông báo hết hàng và chưa rõ thời điểm nhập thêm. Không ít gia đình ở tỉnh, như phụ huynh từ Mũi Né, phải tranh thủ chuyến đi khám bệnh ở TP.HCM để ghé mua sách cho con lớp 12 vì địa phương cũng đang thiếu hàng. Khi một số đầu sách không còn vào cuối buổi chiều, phụ huynh lo lắng, học sinh không có đủ bộ sách để ôn tập, chuẩn bị bài trước năm học mới. Nhà xuất bản đã phải cung cấp bản PDF cho toàn bộ đầu sách giáo khoa trên kênh trực tuyến để học sinh sử dụng tạm thời trong lúc chờ sách giấy. Dù là giải pháp công nghệ đáng khích lệ, nó không thể thay thế trải nghiệm học tập với sách in, nhất là ở những khu vực điều kiện thiết bị, Internet còn hạn chế. Vấn đề cốt lõi vẫn là phải có sách giấy đúng thời điểm.
Cần một chiến lược mới cho việc mua sách giáo khoa
Cuộc khủng hoảng thiếu sách giáo khoa lần này đặt ra yêu cầu: không thể tiếp tục coi việc mua sách là câu chuyện "đến hẹn lại chạy" của từng phụ huynh. Về ngắn hạn, việc giới hạn số lượng sách bán cho mỗi khách hàng để tránh đại lý trộn vào dòng phụ huynh mua số lượng lớn là hợp lý, đảm bảo công bằng. Nhưng về dài hạn, cần một cơ chế lập kế hoạch sản xuất và phân phối gắn chặt với nhà trường. Khi phụ huynh đăng ký mua qua trường, cơ sở giáo dục có thể tổng hợp nhu cầu và gửi cho đơn vị phân phối, tránh tình trạng gia đình phải đi lòng vòng tự tìm mua nhiều nơi. Điều đáng nói là dù đã in bổ sung 9 triệu bản và tiếp tục in thêm khoảng 2,4 triệu bản theo nhu cầu mới phát sinh của các địa phương, nhà xuất bản vẫn đang làm việc trong trạng thái chạy theo số liệu cập nhật, thay vì dựa trên dự báo nhu cầu ổn định. Một hệ thống dữ liệu về sĩ số, chương trình học, nhu cầu sách theo từng khối lớp cần được xây dựng để giảm phụ thuộc vào phản ứng tình huống. Khi đó, "mua sách giáo khoa" sẽ trở lại đúng nghĩa là một khâu chuẩn bị đơn giản, chứ không phải cuộc chạy đua đầy căng thẳng mỗi mùa năm học mới.
