Tái định cư sau lũ: Từ giải pháp tình thế thành chiến lược phát triển
Tái định cư sau lũ là quá trình di dời người dân ra khỏi khu vực nguy hiểm, xây dựng nơi ở mới an toàn hơn, đồng thời gắn với hạ tầng chống thảm họa và sinh kế bền vững để giảm thiểu thiệt hại mưa lũ trong tương lai. Việc các tỉnh miền núi phía Bắc đang làm không chỉ là khắc phục hậu quả một trận lũ, mà là bước ngoặt chuyển từ tư duy “sống chung với lũ quét” sang chủ động kiểm soát rủi ro. Sau đợt mưa lũ lịch sử giữa tháng 7 gây thiệt hại hơn 550 tỉ đồng tại Lai Châu và đợt mưa dông cuối tháng 8 gây thiệt hại sơ bộ hơn 6,3 tỉ đồng tại Lào Cai, câu hỏi không còn là có nên đầu tư hay không, mà là đầu tư thế nào để mỗi đồng bỏ ra biến thành lá chắn dài hạn cho cộng đồng miền núi.
Lai Châu: 180 tỉ đồng và lời cam kết “phòng ngừa phải đi trước một bước”
Trận mưa lũ từ ngày 15–18.7 với lượng mưa tại Pắc Ta lên tới 583mm đã để lại hậu quả nặng nề: 9 người chết, 11 người bị thương; 1.297 căn nhà, 770,9ha cây trồng, gần 44ha ao cá và hàng trăm hecta rừng tự nhiên bị ảnh hưởng; tổng thiệt hại hơn 550 tỉ đồng. Riêng lũ quét, sạt lở đất tại bản Chít, xã Mường Than sáng 17.7 đã cướp đi 9 sinh mạng. Trước cú sốc này, Lai Châu không dừng ở việc huy động hơn 1.300 cán bộ, chiến sĩ và 104 phương tiện tham gia cứu hộ, cứu nạn, mà tổ chức ngay hội nghị rút kinh nghiệm toàn tỉnh ngày 22.8 để nhìn thẳng vào những lỗ hổng trong phòng chống lũ quét. Câu nói “Bảo vệ tính mạng và sự an toàn của Nhân dân là yêu cầu cao nhất; phòng ngừa phải đi trước một bước” trở thành lời cam kết chính trị rõ ràng đối với mọi quyết định đầu tư mới.
Khu tái định cư Mường Than: Hạ tầng chống thảm họa hay khu dân cư mới?
Việc hoàn thành 24 căn nhà tái định cư chỉ trong 18 ngày ở Mường Than cho thấy khi sinh mạng người dân được đặt lên hàng đầu, bộ máy hoàn toàn có thể hành động nhanh chóng. Nhưng bước đi quan trọng hơn là Dự án Khu tái định cư tập trung xã Mường Than, quy mô 10ha với tổng mức đầu tư 180 tỉ đồng, dự kiến bố trí 276 hộ dân vùng nguy cơ cao trước ngày 1.5.2027. Đây không chỉ là một khu dân cư mới, mà là hạ tầng chống thảm họa được thiết kế để giảm hẳn phơi nhiễm trước lũ quét. Khi tỉnh yêu cầu các địa phương rà soát phương án phòng, chống thiên tai sát thực tế, kiên quyết di dời dân khỏi vùng nguy hiểm và thực hiện phương châm “4 tại chỗ” một cách thực chất, tái định cư sau lũ được nâng tầm từ giải pháp cưỡng bức sang lựa chọn chiến lược nhằm tái cấu trúc không gian sống an toàn hơn cho cả cộng đồng.
Lào Cai và bài học quản trị rủi ro thời tiết cực đoan
Đợt dông lốc đêm 24 rạng sáng 25/8 và mưa dông chiều 25/8 đã khiến 14 xã, phường ở Lào Cai bị ảnh hưởng, với thiệt hại sơ bộ hơn 6,3 tỉ đồng. 37 nhà bị tốc mái, sạt lở taluy, cây gãy đổ; khoảng 46,87ha cây trồng và 750m² ao nuôi cá bị thiệt hại; 3 vị trí giao thông bị sạt lở; 2 cột điện 0,4kV bị gãy đổ. Điều đáng chú ý là phản ứng của chính quyền: Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự duy trì trực ban 24/24, triển khai phương châm “4 tại chỗ”, huy động lực lượng công an, quân sự, dân quân hỗ trợ người dân lợp lại mái nhà, dọn dẹp đất đá, sửa chữa công trình và khắc phục ách tắc giao thông. Cùng lúc, Sở Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục rà soát, chuẩn hóa số liệu thiệt hại để tham mưu hỗ trợ đúng, đủ và không chồng chéo. Đây là biểu hiện của một hệ thống phòng chống lũ quét đang học cách phản ứng nhanh, dựa trên dữ liệu và đánh giá rủi ro liên tục.
Từ bài học hiện tại đến chiến lược dài hạn giảm tổn thương
Điểm chung giữa Lai Châu và Lào Cai là không dừng ở khắc phục sự cố, mà coi những trận lũ, dông lốc là “bài kiểm tra thực tế” cho toàn bộ hệ thống phòng chống thiên tai. Ở Lai Châu, hội nghị rút kinh nghiệm cấp tỉnh yêu cầu chuyển mạnh từ bị động ứng phó sang chủ động phòng ngừa, chuẩn bị từ sớm, từ xa, từ cơ sở. Ở Lào Cai, yêu cầu tiếp tục theo dõi chặt chẽ mưa lớn, lũ quét, duy trì trực ban, cảnh báo kịp thời và chủ động rà soát, sơ tán dân khỏi vùng mất an toàn cho thấy tư duy quản trị rủi ro được duy trì sau mỗi đợt thiên tai. Khi các dự án tái định cư sau lũ được xem là hạ tầng chống thảm họa cốt lõi, gắn với phương án di dời bắt buộc khi có cảnh báo, miền núi phía Bắc đang âm thầm tái thiết mô hình phát triển. Câu hỏi còn lại là các dự án này có thực sự mang lại sinh kế ổn định, dịch vụ thiết yếu và niềm tin để người dân chấp nhận rời bỏ vùng lũ quen thuộc hay không.
