Cơ chế đặc thù APEC 2027 là gì và vì sao lại gây tranh luận?
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là tập hợp các quy định tạm thời, linh hoạt cho phép thi công trước, hoàn thiện thủ tục sau nhằm tháo gỡ vướng mắc dự án hạ tầng phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang, trong bối cảnh quy trình pháp lý thông thường mất quá nhiều thời gian so với yêu cầu tiến độ. Sáng 3/8, tại kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn, thừa ủy quyền Thủ tướng, đã trình Quốc hội dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong các dự án phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Điều đáng chú ý là dự thảo cho phép tiếp tục thi công song song với việc hoàn thiện thủ tục, một bước đi táo bạo nhưng đầy rủi ro nếu thiếu kỷ luật pháp lý.
Áp lực tiến độ và cú “phá vỡ” quy trình pháp lý truyền thống
Căn nguyên của cơ chế đặc thù APEC 2027 nằm ở xung đột giữa thời gian pháp lý và thời gian chính trị. Tất cả công trình phục vụ Hội nghị phải hoàn thành trước thời điểm diễn ra Hội nghị từ 3 đến 6 tháng để vận hành thử, kiểm tra, rà soát tổng thể. Trong khi đó, nếu tuân thủ đầy đủ thủ tục đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng, môi trường, phải mất từ 18 đến 36 tháng mới xong hồ sơ để khởi công, thậm chí còn lâu hơn. UBND tỉnh An Giang vì vậy đã cùng nhà đầu tư “liều” thi công trước một số dự án khi chưa hoàn tất thủ tục về quy hoạch, đầu tư, đất đai, khoáng sản, xây dựng để kịp hoàn thành công trình trong quý II/2027. Nói cách khác, thực tiễn thi công đã đi trước luật, buộc Chính phủ phải thiết kế một khuôn khổ pháp lý mới để không biến các dự án Phú Quốc hạ tầng thành công trình “treo” trên giấy.
Năm cơ chế đặc thù: Đòn bẩy tiến độ hay tiền lệ nguy hiểm?
Trọng tâm của Nghị quyết là năm cơ chế đặc thù được thiết kế như một “gói cứu trợ pháp lý” cho các dự án đã và đang thi công. Một là, cho phép các công trình tiếp tục thi công trong khi hoàn thiện thủ tục; chất thải xây dựng được đổ tạm tại vị trí do cơ quan có thẩm quyền lựa chọn, có giám sát và trách nhiệm hoàn trả mặt bằng. Hai là, các dự án đã thi công và nay đã hoàn thành thủ tục pháp lý được ghi nhận kết quả đã thực hiện. Ba là, dự án thi công trước nhưng còn phải hoàn thiện thủ tục được áp dụng quy trình đơn giản, rút gọn: điều chỉnh quy hoạch theo thủ tục rút gọn, không phải thi tuyển phương án kiến trúc, thủ tục đặc biệt cho đầu tư công và đầu tư kinh doanh, khối lượng khoáng sản đã khai thác được tính vào giấy phép sau này hoặc miễn cấp phép nếu đã dừng khai thác.
Bốn là, với các dự án đối ứng BT đã thi công nhưng chưa hoàn tất thủ tục đất đai, nhà đầu tư được giao đất từng phần; giá trị quỹ đất thanh toán được xác định theo giá đất cụ thể tại thời điểm hồ sơ thiết kế cơ sở được phê duyệt; thời gian tính giá trị quyền sử dụng đất là 70 năm kể từ thời điểm bàn giao mặt bằng. Năm là, khối lượng, giá trị công trình đã thi công trước khi hoàn thiện thủ tục đầu tư công hoặc PPP được ghi nhận khi ký hợp đồng hoặc phụ lục hợp đồng, làm cơ sở nghiệm thu, giải ngân, thanh toán, quyết toán; Kiểm toán Nhà nước sẽ kiểm toán báo cáo quyết toán vốn đầu tư trước khi UBND tỉnh An Giang phê duyệt quyết toán. Đây là gói cơ chế rút gọn thủ tục pháp lý mạnh nhất cho tới nay đối với một cụm dự án hạ tầng cụ thể, cho thấy Nhà nước chấp nhận “phá lệ có kiểm soát” để cứu tiến độ.
Thi công trước, hoàn thiện sau: Lợi cho Phú Quốc hạ tầng nhưng phải siết kỷ luật
Từ tháng 3/2025, tỉnh An Giang và các nhà đầu tư đã dồn lực triển khai nhiều dự án trọng điểm tại đặc khu Phú Quốc, với quy mô lớn, thời gian thi công rất ngắn, lại trong điều kiện thời tiết, vật liệu san lấp và vận chuyển máy móc ra đảo đầy thách thức. Nếu không có cơ chế thi công trước hoàn thiện sau, nguy cơ trễ tiến độ APEC là rõ ràng, kéo theo thiệt hại về uy tín đối ngoại. Tuy vậy, việc “hợp thức hóa” khối lượng đã thi công và bỏ qua thi tuyển kiến trúc, rút gọn quy hoạch dễ tạo tiền lệ xấu nếu địa phương xem đó như một công thức áp dụng cho mọi dự án cấp bách. Điểm tích cực là dự thảo đòi hỏi giám sát chặt việc đổ thải, hoàn trả mặt bằng, kiểm toán báo cáo quyết toán vốn đầu tư trước khi phê duyệt. Nhưng kỷ luật thực thi mới là ranh giới giữa linh hoạt có trách nhiệm và nới lỏng vô kỷ luật.
Kết luận: Cơ chế đặc thù phải là ngoại lệ có ngày kết thúc
Chính phủ đề nghị Quốc hội xem xét Nghị quyết theo trình tự rút gọn, để kịp ban hành ngay trong kỳ họp không thường lệ tháng 8/2026, bảo đảm tính cấp bách của công trình APEC. Đây là bước đi cần thiết để tháo gỡ vướng mắc dự án và giúp Phú Quốc hạ tầng không bị mắc kẹt giữa kỳ vọng chính trị và rừng thủ tục. Tuy nhiên, cơ chế đặc thù APEC 2027 chỉ nên được nhìn nhận như một ngoại lệ có thời hạn, gắn với một sự kiện cụ thể. Nếu không, “cửa linh hoạt” hôm nay sẽ trở thành “kẽ hở” ngày mai. Nghị quyết này sẽ chỉ thành công nếu vừa giúp hoàn thành công trình trước APEC từ 3 đến 6 tháng để vận hành thử, vừa củng cố kỷ luật pháp lý thông qua các quy trình rút gọn nhưng minh bạch, kiểm toán nghiêm ngặt và trách nhiệm giải trình rõ ràng.
