Cơ chế đặc thù hạ tầng APEC tại Phú Quốc là gì và vì sao xuất hiện lúc này?
Cơ chế đặc thù hạ tầng phục vụ APEC 2027 Phú Quốc là tập hợp các chính sách được Chính phủ đề xuất để rút ngắn quy trình quy hoạch, đầu tư, xây dựng, cho phép dự án thi công song song với hoàn thiện thủ tục hành chính, nhằm vừa bảo đảm tiến độ tổ chức sự kiện vừa xử lý những vướng mắc pháp lý đã phát sinh tại địa phương. Cốt lõi của cơ chế là chấp nhận cách làm linh hoạt hơn với các công trình trọng điểm, đi cùng yêu cầu giám sát chặt chẽ và kiểm soát rủi ro pháp lý. Sáng 3/8, thừa ủy quyền của Thủ tướng, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn trình Quốc hội dự thảo nghị quyết tháo gỡ khó khăn cho các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Bối cảnh là nếu áp dụng đầy đủ trình tự, thủ tục thông thường về đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng, môi trường, phải mất 18-36 tháng mới hoàn thành để khởi công, không còn đủ thời gian hoàn thành công trình trước hội nghị.
Năm nhóm chính sách và logic "thi công song song" với thủ tục
Điểm táo bạo nhất trong chính sách đẩy nhanh công trình là cho phép dự án thi công song song với quá trình hoàn thiện thủ tục pháp lý, kèm theo cơ chế ghi nhận khối lượng đã thực hiện. Đây là sự đảo chiều từ cách làm "xong giấy tờ mới khởi công" sang cách chấp nhận thực tế: công trình đã chạy trước, giờ pháp luật phải theo kịp, nhưng vẫn phải được kiểm soát. Dự thảo tập trung vào 5 nhóm chính sách liên quan đến quy hoạch, kiến trúc, đổ thải chất thải xây dựng; khai thác, thu hồi khoáng sản; đầu tư công, đầu tư kinh doanh và dự án PPP. Các công trình được tiếp tục thi công trong khi hoàn thiện thủ tục; chất thải xây dựng được đổ tạm tại vị trí do cơ quan có thẩm quyền lựa chọn, có giám sát chặt và phải hoàn trả mặt bằng sau khi công trình hoàn thành.
Một quyết định dễ trích dẫn từ dự thảo là: "Chính phủ đề xuất một loạt cơ chế xử lý linh hoạt gồm: cho phép tiếp tục thi công song song với hoàn thiện thủ tục; ghi nhận kết quả đối với khối lượng đã thi công; áp dụng quy trình đơn giản, rút gọn". Quy hoạch có thể điều chỉnh theo thủ tục rút gọn; dự án đầu tư công, đầu tư kinh doanh thực hiện theo thủ tục đặc biệt; không phải thi tuyển phương án kiến trúc. Về khoáng sản, khối lượng đã khai thác, thu hồi trước khi cấp phép được tính vào tổng khối lượng cấp phép sau này hoặc được miễn thủ tục cấp phép nếu đã dừng khai thác. Với dự án BT, cơ chế giao đất từng phần và xác định giá trị quỹ đất tại thời điểm phê duyệt thiết kế cơ sở vừa giải tỏa vướng mắc vừa đòi hỏi kiểm toán nghiêm ngặt.
Hạ tầng APEC: không chỉ cho một tuần hội nghị mà cho cả chiến lược biển đảo
Nếu nhìn APEC 2027 Phú Quốc như một sự kiện kéo dài vài ngày, cơ chế đặc thù hạ tầng có vẻ là sự ưu ái quá mức. Nhưng các đại biểu Quốc hội nhấn mạnh, những dự án này mang ý nghĩa chiến lược dài hạn về kinh tế, du lịch và chủ quyền biển đảo. Việc lựa chọn đặc khu Phú Quốc làm địa điểm đăng cai APEC là chủ trương lớn, nhằm quảng bá hình ảnh đất nước, tạo động lực phát triển kinh tế biển và khẳng định chủ quyền lãnh thổ. Tỉnh An Giang đang triển khai 21 dự án phục vụ APEC, trong đó Trung tâm Hội nghị và Triển lãm có tổng diện tích sàn hơn 152.000 m2. Quy mô này cho thấy APEC chỉ là chất xúc tác để đẩy nhanh những hạ tầng mà địa phương cần cho nhiều thập niên. Đại biểu Trương Tiến Dũng đồng ý rằng hệ thống hạ tầng Phú Quốc vừa phục vụ hội nghị, vừa củng cố quốc phòng, an ninh khu vực biển Tây Nam.
Cân bằng tốc độ với kỷ cương: từ tiền kiểm sang hậu kiểm
Điểm đáng chú ý về quản trị là cơ chế đặc thù hạ tầng này thể hiện bước chuyển từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" đối với dự án lớn. Thay vì giữ mọi thứ đứng yên cho đến khi xong thủ tục, Nhà nước cho phép vận hành, thi công trước, rồi hậu kiểm bằng nghiệm thu, thanh toán, quyết toán khối lượng. Đây vừa là sự linh hoạt cần thiết cho công trình cấp bách, vừa là thử nghiệm cho cách quản lý các dự án trọng điểm quốc gia trong tương lai. Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội cảnh báo, nếu vướng mắc pháp lý không được tháo gỡ kịp thời ngay tại kỳ họp không thường lệ thì nguy cơ công trình không hoàn thành đúng tiến độ là rất lớn. Một mặt, nhiều đại biểu đề nghị rà soát danh mục dự án bảo đảm đúng chủ trương; mặt khác, có ý kiến phản đối việc quy định hiệu lực nghị quyết là 5 năm, cho rằng hiệu lực phải gắn với thời điểm các dự án hoàn thành nghiệm thu và bàn giao. Điều đó cho thấy Quốc hội muốn tốc độ nhưng không chấp nhận khoảng trống pháp lý.
Tiền lệ cho quản lý siêu dự án và những điều cần làm sớm hơn
Cơ chế đặc thù cho APEC Phú Quốc tạo tiền lệ rõ ràng: với các dự án quy mô lớn, phức tạp, triển khai trong thời gian ngắn tại địa bàn có điều kiện đặc thù về thời tiết, quốc phòng, an ninh và môi trường, pháp luật chung có thể không đủ linh hoạt. Khi đó, nghị quyết riêng là công cụ để tháo gỡ. Nhưng nhiều đại biểu cũng đặt vấn đề: tại sao chỉ khi dự án đã vướng mới nghĩ đến cơ chế đặc thù? Họ đề nghị với các công trình trọng điểm quốc gia, cần nghiên cứu và ban hành cơ chế riêng ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư. Nhìn xa hơn APEC 2027 Phú Quốc, bài học quản lý dự án thi công song song với thủ tục, ghi nhận khối lượng đã thực hiện và kiểm soát qua hậu kiểm có thể được áp dụng cho các sự kiện lớn khác. Nếu được thiết kế tốt, cơ chế đặc thù hạ tầng sẽ không phải là “ngoại lệ cứu nguy” mà trở thành một nhánh ổn định trong hệ thống pháp luật, giúp Việt Nam chủ động đón những cơ hội tổ chức các hội nghị quốc tế lớn mà không đánh mất kỷ cương quản lý.
