Cơ chế đặc thù APEC 2027 là gì và vì sao phải trao quyền “làm trước, hoàn thiện sau”?
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là tập hợp các quy định, chính sách linh hoạt cho phép tiếp tục thi công song song với việc hoàn thiện thủ tục pháp lý, áp dụng quy trình rút gọn và ghi nhận khối lượng đã thực hiện, nhằm tháo gỡ vướng mắc pháp lý và bảo đảm tiến độ hạ tầng phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại Đặc khu Phú Quốc. Hội nghị cấp cao APEC 2027 được Việt Nam đăng cai tại Đặc khu Phú Quốc, nơi tất cả công trình phục vụ phải hoàn thành trước thời điểm diễn ra Hội nghị từ 3 đến 6 tháng để kịp vận hành thử nghiệm và rà soát tổng thể. Trong thực tế, nếu đi theo đầy đủ trình tự đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng, môi trường, phải mất 18–36 tháng mới xong thủ tục để khởi công, nghĩa là gần như không còn quỹ thời gian cho thi công hạ tầng APEC 2027.
Trong bối cảnh đó, Chính phủ trình Quốc hội một dự thảo nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các dự án phục vụ Hội nghị tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang, áp dụng cho các công trình đã tổ chức thi công từ khoảng thời gian 2025 đến trước giữa năm 2026. Về bản chất, đây là quyết định chính trị mạnh: chấp nhận cơ chế “làm và hoàn thiện song hành” thay cho tư duy “xong thủ tục rồi mới làm”, đặt mục tiêu bảo đảm tiến độ lên hàng đầu nhưng vẫn giữ nguyên nguyên tắc không hợp pháp hóa sai phạm vụ lợi và không loại trừ trách nhiệm cá nhân.
Thi công song song hoàn thiện thủ tục: Bước ngoặt trong quản lý dự án Phú Quốc
Điểm đột phá nhất của cơ chế đặc thù APEC 2027 là cho phép các dự án, công trình tại Đặc khu Phú Quốc được tiếp tục thi công trong thời gian hoàn thiện thủ tục pháp lý, thay vì phải dừng lại chờ hồ sơ hoàn tất. Điều này đặc biệt quan trọng với những dự án đã được UBND tỉnh và nhà đầu tư triển khai thi công trước khi hoàn tất đầy đủ thủ tục theo luật hiện hành, tạo nên những vướng mắc pháp lý khó “gỡ” nếu chỉ dùng công cụ thông thường.
Từ góc nhìn quản trị, cơ chế này trao lại cho Chính phủ và địa phương quyền linh hoạt hiếm thấy: vừa bảo vệ tiến độ dự án Phú Quốc, vừa có công cụ pháp lý để kiểm soát rủi ro. Mặt khác, nó cũng là phép thử với bộ máy thực thi: nếu năng lực giám sát, kiểm toán và trách nhiệm cá nhân không thực sự nghiêm, việc thi công song song thủ tục rất dễ trượt thành thông lệ “làm rồi hợp thức hóa sau” – điều nghị quyết đã nhấn mạnh là không được phép, nhất là khi đây là các dự án hạ tầng APEC 2027 có tính chất đối ngoại đặc biệt quan trọng.
Quy trình rút gọn, ghi nhận khối lượng thi công: Gỡ nút thắt pháp lý để kịp APEC
Song song với việc cho phép thi công, dự thảo nghị quyết mở ra một “đường cao tốc thủ tục” cho các dự án hạ tầng APEC 2027. Với những dự án vẫn đang hoàn thiện thủ tục, Chính phủ đề xuất áp dụng quy trình đơn giản, rút gọn hoặc cơ chế đặc biệt như điều chỉnh quy hoạch theo thủ tục rút gọn, thực hiện dự án đầu tư công và đầu tư kinh doanh theo thủ tục đặc biệt, và bỏ yêu cầu thi tuyển phương án kiến trúc. Điều này giúp hạ mạnh thời gian chờ đợi, phù hợp với yêu cầu phải hoàn tất công trình trước hội nghị vài tháng để chạy thử và kiểm tra tổng thể.
Một điểm then chốt khác là cơ chế ghi nhận khối lượng đã thi công. Đối với các dự án đã thi công trước nhưng đến nay đã hoàn tất thủ tục pháp lý, kết quả thực hiện sẽ được ghi nhận đầy đủ. Với những công trình đang thi công song song thủ tục, khối lượng và giá trị phần việc hoàn thành trước khi hoàn thiện thủ tục đầu tư công hoặc PPP sẽ được ghi nhận khi ký hợp đồng xây dựng hoặc phụ lục hợp đồng, làm cơ sở nghiệm thu, giải ngân, thanh toán và quyết toán. Đây là sự thừa nhận rõ ràng rằng thời gian là yếu tố sống còn, và hệ thống pháp lý phải “đuổi kịp” thực tế thi công, chứ không thể buộc công trường “đứng hình” chờ hồ sơ.
Đất đai, khoáng sản và đổ thải: Những rủi ro phải quản chặt trong cơ chế đặc thù
Cơ chế đặc thù APEC 2027 không dừng lại ở thủ tục đầu tư mà còn chạm vào những vùng nhạy cảm: đất đai, khoáng sản và môi trường. Với các dự án BT đối ứng đã triển khai nhưng chưa hoàn thành thủ tục đất đai, nghị quyết đề xuất giao đất từng phần; giá trị quỹ đất thanh toán cho nhà đầu tư được xác định theo giá đất cụ thể tại thời điểm hồ sơ thiết kế cơ sở dự án đối ứng được phê duyệt, với thời hạn tính giá trị quyền sử dụng đất là 70 năm kể từ thời điểm bàn giao mặt bằng.
Đối với hoạt động khai thác, thu hồi khoáng sản phục vụ thi công, khối lượng đã khai thác trước khi cấp phép được tính vào tổng khối lượng cấp phép sau này hoặc có thể được miễn thủ tục cấp phép nếu đã dừng khai thác. Chất thải xây dựng phát sinh trong quá trình thi công được phép đổ thải tạm thời tại vị trí do cơ quan có thẩm quyền lựa chọn, nhưng phải giám sát chặt chẽ và hoàn trả mặt bằng sau khi công trình hoàn thành. Nhìn ở góc độ phê bình, đây chính là những điểm dễ phát sinh lợi ích nhóm và tác động môi trường nếu thiếu giám sát. Nghị quyết khẳng định không hợp pháp hóa sai phạm vụ lợi và không để phát sinh sai phạm mới, nhưng liệu bộ máy có đủ công cụ và nhân lực để thực thi cam kết đó hay không vẫn là câu hỏi cần được theo dõi sát.
Thời hạn 5 năm, thủ tục rút gọn và bài kiểm tra niềm tin thể chế
Chính phủ đề xuất nghị quyết cơ chế đặc thù này có hiệu lực trong thời hạn 5 năm, các dự án đã áp dụng cơ chế được tiếp tục thực hiện đến khi hoàn thành. Đồng thời, để đáp ứng tính cấp bách, Chính phủ đề nghị xây dựng và trình thông qua nghị quyết theo trình tự, thủ tục rút gọn, để Quốc hội xem xét ban hành tại kỳ họp không thường lệ trong tháng 8/2026. Dự án nghị quyết đã được Quốc hội thảo luận tại tổ ngay trong cùng ngày nghe Tờ trình, cho thấy mức độ ưu tiên rất cao dành cho hạ tầng APEC 2027 tại Phú Quốc.
Tuy vậy, việc kéo dài hiệu lực cơ chế đặc thù trong 5 năm đặt ra câu hỏi: đây là “liều thuốc đặc trị” cho một sự kiện cụ thể, hay là bước đệm cho cách tiếp cận mới trong cải cách thể chế? Nếu cơ chế này vận hành hiệu quả – vừa bảo đảm tiến độ, vừa không tạo thêm sai phạm – nó sẽ là tiền lệ tích cực cho các dự án hạ tầng chiến lược khác. Ngược lại, nếu trở thành kênh hợp thức hóa thi công sai quy trình, niềm tin vào cải cách pháp lý sẽ bị tổn hại. Cơ chế đặc thù APEC 2027 vì thế không chỉ là giải pháp kỹ thuật cho các dự án Phú Quốc, mà là bài kiểm tra niềm tin vào khả năng tự cải thiện của hệ thống pháp luật và quản lý nhà nước Việt Nam.
