Quyền quốc tịch theo nơi sinh và bước đi mới của Trump
Quốc tịch theo nơi sinh là nguyên tắc cho rằng trẻ sinh ra trên lãnh thổ một quốc gia sẽ tự động có quốc tịch của quốc gia đó, bất kể tình trạng nhập cư hay quốc tịch của cha mẹ, và nguyên tắc này từ lâu đã là trụ cột của chế độ quốc tịch hiện đại, đặc biệt trong bối cảnh di cư toàn cầu ngày càng phức tạp. Ngày 6/8, Tổng thống Mỹ Donald Trump ký hai sắc lệnh hành pháp nhằm ngăn tình trạng nhập cảnh dưới danh nghĩa du lịch để sinh con và giúp trẻ tự động có quốc tịch Mỹ. Đồng thời, ông ban hành sắc lệnh hạn chế quyền cấp quốc tịch theo nơi sinh. Đây không chỉ là một động thái kỹ thuật về thủ tục nhập cư, mà là tuyên bố chính trị mạnh mẽ: Nhà Trắng cho rằng cơ chế này bị lợi dụng, “làm sai lệch mục đích của quyền công dân theo nơi sinh”.
Cấm du lịch sinh con: nhắm vào hiện tượng hay vào người nhập cư?
Du lịch sinh con – tức nhập cảnh bằng thị thực tạm thời với mục đích chính là sinh con để đứa trẻ tự động có quốc tịch – trở thành mục tiêu trực diện của sắc lệnh Trump. Ông Trump cũng ký sắc lệnh hành pháp thứ hai cấm “du lịch sinh con”. Theo cố vấn Stephen Miller, sắc lệnh chỉ đạo viên chức lãnh sự từ chối cấp thị thực cho người mà mục đích chính đến Mỹ là để con họ được hưởng quốc tịch Mỹ. Về mặt hình thức, chính quyền nói họ tấn công vào một “ngành kinh doanh” bị xem là trục lợi hệ thống. Về bản chất, sắc lệnh này gửi thông điệp lạnh lùng tới mọi người nước ngoài: mong muốn con mình mang quốc tịch Mỹ có thể bị coi là động cơ đáng nghi. Nó làm mờ ranh giới giữa việc xử lý lạm dụng chính sách và việc hình sự hóa ước mơ di cư.
Mở rộng rà soát mạng xã hội: quốc tịch gắn với quyền riêng tư
Song song với việc siết du lịch sinh con, Nhà Trắng đẩy mạnh một trụ cột khác: giám sát kỹ đời sống số của người xin thị thực. Theo kế hoạch, người nộp đơn sẽ phải chuyển các tài khoản mạng xã hội sang chế độ công khai để phục vụ quá trình thẩm tra. Bộ Ngoại giao được cho là đang chuẩn bị mở rộng rà soát tài khoản mạng xã hội đối với nhiều nhóm người xin visa, kể cả đại diện các cơ quan truyền thông nước ngoài và một số công dân Mexico, Canada. Lập luận chính thức là để bảo đảm người nhập cảnh “không gây rủi ro” cho an ninh. Nhưng về thực tế, đây là sự dịch chuyển ranh giới: quốc tịch theo nơi sinh giờ không chỉ là vấn đề đứa trẻ sinh ở đâu, mà còn là cha mẹ đã nói gì, chia sẻ gì trên Facebook, X, hay Instagram. Quy chế nhập cư bị kéo sâu vào vùng xám giữa an ninh và quyền riêng tư.
Chiến lược nhập cư rộng hơn và những quả bom pháp lý hẹn giờ
Các sắc lệnh không xuất hiện trong khoảng không chính trị. Chúng được ban hành chỉ hơn một tháng sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ nỗ lực đầu tiên của ông Trump nhằm hạn chế quyền được cấp quốc tịch theo nơi sinh, vốn được quy định trong hiến pháp. Ông Trump từ lâu muốn xóa bỏ nguyên tắc này, coi đó là ưu tiên hàng đầu trong chiến dịch siết chặt chính sách nhập cư nhiệm kỳ hai. Các động thái liên tiếp cho thấy Nhà Trắng đang hiện thực hóa cam kết đó bằng biện pháp hành pháp và tăng cường kiểm soát an ninh đối với người nước ngoài. Vấn đề là: khi hiến pháp bảo vệ quốc tịch theo nơi sinh, mọi nỗ lực “mở rộng phạm vi các đối tượng không đủ điều kiện được cấp quốc tịch theo nơi sinh” dễ trở thành quả bom pháp lý hẹn giờ. Mỗi sắc lệnh mới đều có nguy cơ bị kéo vào trận chiến hiến pháp kéo dài.
Ảnh hưởng toàn cầu: từ phòng khám sản tới phòng xử án
Từ góc nhìn toàn cầu, những sắc lệnh Trump không chỉ là câu chuyện nội bộ. Chúng gửi tín hiệu tới mọi công dân đang cân nhắc sinh con ở Mỹ: du lịch sinh con có thể biến thành cửa ải pháp lý, chứ không phải lối tắt đến hộ chiếu. Người xin thị thực đối mặt với yêu cầu phơi bày đời sống số, trong khi viên chức lãnh sự có thêm lý do từ chối hồ sơ chỉ vì nghi ngờ động cơ. Chính sách nhập cư Mỹ từng được xem là “chuẩn mực” đang chuyển hướng tới mô hình nghi ngờ và sàng lọc cực đoan hơn. Kết cục, quốc tịch theo nơi sinh bị kéo khỏi vị trí một quyền hiến định phổ quát để trở thành mục tiêu chính trị, và sân chơi chuyển từ phòng khám sản sang phòng xử án. Câu hỏi còn lại: thế giới chấp nhận tiền lệ này, hay chuẩn bị những phản ứng pháp lý và ngoại giao của riêng mình?
