Quyền công dân theo nơi sinh là gì và Trump đang thay đổi điều gì?
Quyền công dân theo nơi sinh là nguyên tắc hiến định cho rằng gần như mọi người sinh ra trên lãnh thổ Mỹ đều tự động trở thành công dân của nước này, bất kể quốc tịch hay tình trạng nhập cư của cha mẹ, trừ một số ngoại lệ rất hẹp được luật và án lệ lịch sử xác định rõ.
Hai sắc lệnh Trump quốc tịch mới ký không xóa bỏ trực tiếp nguyên tắc này, nhưng tìm cách mở rộng các trường hợp ngoại lệ – tức những người sinh ra tại Mỹ nhưng không được quyền công dân tự động. Đây là động thái nhằm siết chặt chính sách nhập cư Mỹ bằng con đường pháp lý hành pháp sau khi nỗ lực sửa cách hiểu Hiến pháp của ông bị Tòa án Tối cao chặn lại ngày 30/6. Nói cách khác, Nhà Trắng chấp nhận không thể đánh vào “trái tim” Tu chính án 14, nên chuyển sang cắt gọt vòng ngoài: thu hẹp đối tượng được hưởng quyền công dân theo nơi sinh mà không sửa chữ nào trong Hiến pháp.
Cố vấn Stephen Miller thẳng thừng nói sắc lệnh nhằm bảo đảm “số lượng lớn những người vốn không đáng được hưởng quyền công dân theo nơi sinh sẽ không còn được hưởng quyền lợi đó nữa”. Đây là tuyên bố cho thấy mục tiêu chính trị rõ ràng: tái định nghĩa ai là “xứng đáng” trở thành công dân từ lúc chào đời.
Sắc lệnh thứ nhất: mở rộng diện bị loại khỏi quyền công dân tự động
Về mặt kỹ thuật, sắc lệnh đầu tiên không phủ nhận quyền công dân theo nơi sinh, mà mở rộng danh sách những người không đủ điều kiện được tự động trở thành công dân Mỹ. Trước đây, ngoại lệ truyền thống chỉ gồm con của nguyên thủ và nhà ngoại giao nước ngoài, con của lực lượng quân sự chiếm đóng, trẻ sinh trên tàu nước ngoài và con của người Mỹ bản địa thời chưa được luật liên bang trao quyền công dân.
Nay, Nhà Trắng muốn thêm vào đó con của thành viên “tổ chức khủng bố nước ngoài” và “nhiều nhóm người vận động hành lang và hoạt động thay mặt cho chính phủ nước ngoài”. Sắc lệnh cũng mở rộng ngoại lệ dành cho con của các đại sứ để bao phủ thêm nhiều nhân viên chính phủ nước ngoài. Đồng thời, những người sinh ra tại lãnh thổ hoặc vùng biển thuộc lãnh thổ Mỹ nhưng “không được luật liên bang trao quyền công dân” cũng bị loại khỏi phạm vi quyền công dân tự động.
Đáng chú ý hơn, sắc lệnh còn nhắm đến các trường hợp cha mẹ bị cho là “tham gia các hoạt động gian lận nhằm đạt được quyền công dân”. Cụm từ mơ hồ này mở ra nhiều khoảng xám pháp lý: thế nào là “gian lận”, bằng chứng ra sao, và liệu có bị dùng để nhắm rộng hơn vào cộng đồng người nhập cư hợp pháp lẫn bất hợp pháp hay không.
Sắc lệnh thứ hai: đòn trực diện vào du lịch sinh con Mỹ
Sắc lệnh thứ hai nhắm thẳng vào du lịch sinh con Mỹ – hiện tượng phụ nữ mang thai dùng thị thực du lịch hoặc công tác vào Mỹ với mục tiêu sinh con để đứa trẻ được hưởng quyền công dân theo nơi sinh. Về bản chất pháp lý, việc nhập cảnh với mục đích khai báo là “du lịch” nhưng thực tế là sinh con đã bị coi là gian lận thị thực và bất hợp pháp từ trước.
Điểm mới của sắc lệnh là biến lệnh cấm thành tuyên bố chính trị cứng rắn: theo cố vấn Stephen Miller, “hoạt động du lịch sinh con này, kể từ thời điểm ký sắc lệnh, chính thức bị cấm” và sẽ không còn ai được phép xin thị thực vì mục đích này nữa. Sắc lệnh tập trung đánh vào các đơn vị tổ chức du lịch sinh con bị cáo buộc dùng quảng cáo và hình thức dụ dỗ sai lệch để kéo khách ngoại quốc đến Mỹ sinh con.
Tuy vậy, số liệu cho thấy quy mô hiện tượng nhỏ hơn nhiều so với cách ông Trump mô tả. Ông khẳng định có “hàng trăm nghìn người” tham gia mỗi năm, trong khi Viện Chính sách Di cư ước tính tối đa chỉ khoảng 22.000–26.000 trẻ được sinh ra mỗi năm theo hình thức du lịch sinh con, dữ liệu chính phủ còn ghi nhận 9.600 ca sinh của các bà mẹ có địa chỉ thường trú ở nước ngoài trong năm 2024 – dưới 1% tổng số trẻ sinh tại Mỹ.
Từ thất bại tại Tòa án Tối cao đến chiến lược “lách” Hiến pháp
Các sắc lệnh này không xuất hiện trong chân không. Chúng ra đời chỉ hơn một tháng sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ nỗ lực của Trump nhằm thu hẹp quyền công dân theo nơi sinh được quy định trong Hiến pháp, giữ nguyên nguyên tắc rằng gần như mọi người sinh ra trên lãnh thổ Mỹ đều là công dân Mỹ. Nỗ lực trước đó của ông muốn tước quyền công dân tự động với trẻ có cha mẹ cư trú bất hợp pháp hoặc chỉ mang thị thực tạm thời.
Bị chặn đường chính, Trump chuyển sang đường vòng: thay vì phân loại cha mẹ, ông phân loại bản thân đứa trẻ theo những nhóm ngoại lệ mới. Ông gọi phán quyết của Tòa là “rất đáng tiếc” và “rất bất công”, tuyên bố sẽ chấm dứt tình trạng hiện nay “theo một cách khác”. Hai sắc lệnh chính là “cách khác” đó – nỗ lực lách phán quyết mà vẫn tuyên bố không vi phạm phạm vi phán quyết của Tòa.
Vì thế, khó tránh khỏi khả năng sắc lệnh Trump quốc tịch tiếp tục bị kiện. Ngay cả Nhà Trắng cũng thừa nhận nhiều khả năng phải đối mặt với các vụ kiện mới, dù khẳng định sắc lệnh nằm ngoài phán quyết vừa qua. Trong khi đó, chính nội dung sắc lệnh lại phụ thuộc vào cách diễn giải Tu chính án 14 – đúng điều mà Tòa án Tối cao đã can thiệp.
Ai sẽ bị ảnh hưởng và điều gì chờ phía trước?
Với các sắc lệnh mới, tác động thực tế lên đời sống nhập cư có thể không lớn bằng tiếng vang chính trị, nhưng lại tạo ra thêm bất định cho người dân thường. Những gia đình có liên hệ, dù xa, với các nhóm bị dán nhãn “tổ chức khủng bố nước ngoài” hoặc “nhóm vận động cho chính phủ nước ngoài” sẽ phải đối mặt với nguy cơ con sinh tại Mỹ bị từ chối quyền công dân tự động, ngay cả khi bản thân họ không phạm tội hình sự.
Người mang thai cân nhắc du lịch sinh con Mỹ gần như phải gạt bỏ lựa chọn này: sắc lệnh thứ hai tuy không tạo ra hành vi phạm pháp mới, nhưng tăng rủi ro bị từ chối thị thực, bị điều tra gian lận, và đặt các công ty dịch vụ vào tầm ngắm trực tiếp. Đối với cộng đồng nhập cư rộng hơn, thông điệp chính rất rõ: chính sách nhập cư Mỹ đang ưu tiên thu hẹp cửa vào, kể cả bằng cách chạm tới nguyên tắc quyền công dân theo nơi sinh vốn được xem là nền tảng.
Điều chưa rõ là hai sắc lệnh sẽ được thực thi đến đâu, vì nhiều chi tiết – như định nghĩa cụ thể về nhóm bị loại trừ hay biện pháp mới ngoài quy định đã có – vẫn chưa được công bố. Trong thời gian đó, mỗi hồ sơ xin thị thực, mỗi ca sinh trên đất Mỹ của người nước ngoài sẽ trở thành phép thử cho ranh giới giữa an ninh biên giới và giá trị lâu đời của quyền công dân theo nơi sinh.
