Quyền công dân theo nơi sinh: Trump không xóa bỏ, mà siết đường vòng
Quyền công dân theo nơi sinh là nguyên tắc hiến định của Mỹ, trong đó hầu như mọi người sinh ra trên lãnh thổ nước này, nếu thuộc quyền tài phán của Mỹ, đều tự động trở thành công dân, tạo nền tảng bình đẳng pháp lý và gắn kết xã hội thông qua việc bảo đảm mỗi đứa trẻ sinh ra trên đất Mỹ có cơ hội tham gia đầy đủ vào đời sống chính trị, kinh tế và văn hóa quốc gia. Ngày 6-8, Donald Trump ký hai sắc lệnh hành pháp nhằm siết chặt quyền công dân theo nơi sinh, nhưng điểm cốt lõi là ông chuyển hướng tấn công: nhắm vào khâu xin thị thực và nhập cảnh, chứ không trực tiếp tước quốc tịch của trẻ sinh trên đất Mỹ. Đây là lần thứ hai ông tìm cách siết nguyên tắc này sau khi nỗ lực trước đó bị Tòa án Tối cao bác bỏ. Nói cách khác, quyền công dân theo nơi sinh vẫn còn nguyên trong Hiến pháp, nhưng con đường "đi vòng" thông qua du lịch sinh con bị chặn quyết liệt hơn.
Hai sắc lệnh Trump nhắm vào ai: mở rộng ngoại lệ, đánh thẳng vào tour du lịch sinh con
Hai sắc lệnh mới không hề là đòn búa tạ đập nát Tu chính án thứ 14, mà là mũi khoan tinh vi nhằm mở rộng các ngoại lệ và làm khó những người bị coi là lợi dụng hệ thống. Sắc lệnh đầu tiên tìm cách mở rộng danh sách những trường hợp không đủ điều kiện được tự động trở thành công dân Mỹ, thêm vào các nhóm như con của thành viên tổ chức khủng bố nước ngoài, các nhóm vận động hành lang hành động thay mặt chính phủ nước khác và những người bị cáo buộc gian lận để đạt quyền công dân. Đồng thời, sắc lệnh này nhắc lại rằng lịch sử Mỹ vốn đã có nhiều ngoại lệ như con nhà ngoại giao, lực lượng quân sự nước ngoài chiếm đóng hay trẻ sinh trên tàu nước ngoài. Việc Trump tô đậm các ngoại lệ là nỗ lực chính trị: ông muốn chứng minh rằng quyền công dân theo nơi sinh không phải là tấm vé miễn phí cho mọi trường hợp, đặc biệt khi đi kèm yếu tố gian lận, can dự của chính phủ nước ngoài hoặc an ninh quốc gia.
Du lịch sinh con: số ca nhỏ, biểu tượng lớn trong chính sách nhập cư Mỹ
Mũi tấn công thứ hai của Trump là vào du lịch sinh con – hiện tượng mà ông mô tả là "biến quyền công dân theo nơi sinh thành trò cười" và thậm chí thành mô hình kinh doanh xây dựng quanh việc đưa phụ nữ sang Mỹ sinh con để lấy hộ chiếu cho con. Sắc lệnh thứ hai yêu cầu siết chặt việc cấp thị thực cho những người đến Mỹ để sinh con, nhắm vào các đơn vị tổ chức tour du lịch sinh con bị cáo buộc quảng cáo và dụ dỗ sai lệch. Theo Viện Chính sách Di cư, mỗi năm Mỹ có khoảng 22.000–26.000 trẻ em sinh ra liên quan đến du lịch sinh con; dữ liệu chính phủ ghi nhận 9.600 ca sinh của các bà mẹ có địa chỉ thường trú ở nước ngoài năm 2024, dưới 1% tổng số trẻ em sinh ra tại Mỹ. Câu hỏi đặt ra: đây có thực sự là một "cuộc khủng hoảng" hay là biểu tượng tiện lợi để Trump củng cố hình ảnh cứng rắn trong chính sách nhập cư Mỹ?
Tác động thực tế: ai muốn sang Mỹ sinh con sẽ gặp tường rào visa
Điểm thực dụng nhất của hai sắc lệnh nằm ở khâu visa: người mang thị thực du lịch nhưng mục đích chính là sinh con ở Mỹ sẽ bị soi kỹ hơn, và nhiều khả năng bị chặn ngay từ cửa. Theo quy định hiện hành, người nước ngoài không được xin visa du lịch với mục đích chính là đến Mỹ sinh con để trẻ có quốc tịch Mỹ; giới chức nhập cư có thể từ chối nhập cảnh nếu có căn cứ cho rằng mục tiêu chính của chuyến đi là sinh con để hưởng quốc tịch. Giờ đây, Bộ Ngoại giao và Bộ An ninh Nội địa được yêu cầu ban hành hướng dẫn mới để phát hiện và ngăn chặn du lịch sinh con từ trước khi người nước ngoài đặt chân lên đất Mỹ. Với những ai thật sự chỉ sang Mỹ du lịch nhưng lại mang thai, rủi ro bị nghi ngờ tăng lên. Kế hoạch sinh con ở Mỹ trở thành một canh bạc pháp lý: nếu mục đích chuyến đi bị diễn giải là "nhắm tới quốc tịch", khả năng bị từ chối visa hoặc nhập cảnh sẽ cao hơn, ngay cả khi quyền công dân theo nơi sinh về mặt lý thuyết vẫn còn nguyên.
Cuộc chiến pháp lý chưa kết thúc và bài toán cho người Việt
Các tổ chức bảo vệ quyền nhập cư khẳng định ranh giới hiến định rất rõ: quyền công dân theo nơi sinh được Tu chính án thứ 14 bảo đảm, và không sắc lệnh hành pháp nào đủ sức viết lại Hiến pháp. Liên minh Tự do Dân sự Mỹ dự đoán nỗ lực lần thứ hai của Trump sẽ tiếp tục vấp thách thức pháp lý và có khả năng bị bác bỏ giống sắc lệnh trước. Nói thẳng, phần cứng của hệ thống – Hiến pháp – khó thay đổi, nhưng phần mềm – chính sách xét visa và nhập cảnh – lại dễ bị siết đến mức "khiến quyền hiến định khó mà tiếp cận". Đối với người Việt nghĩ đến việc sinh con ở Mỹ, thông điệp thực tế là: quyền công dân theo nơi sinh chưa bị xóa, nhưng cửa vào Mỹ để "tận dụng" quyền này đang thu hẹp. Bất kỳ kế hoạch nào dựa trên du lịch sinh con, sử dụng trung tâm dưỡng thai hay dịch vụ môi giới sẽ đối mặt rủi ro pháp lý cao hơn, trong bối cảnh Mỹ đã bỏ tù người điều hành trung tâm dưỡng thai hỗ trợ hơn 100 phụ nữ Trung Quốc sinh con tại California. Nếu không chấp nhận cuộc chơi chính trị, tốt hơn hết nên xem quyền công dân theo nơi sinh là hệ quả tự nhiên, không phải mục tiêu thiết kế sẵn ngay từ tờ đơn xin visa.
